مى‌گشايد و قيد و بندها را از قلب باز مى‌كند. از اين رو امام حسن مجتبى عليه السلام فرموده است: «عَلَيْكُم بِالفِكِر، فَانّهُ حَياةُ قَلبِ البَصيرِ؛[١] بينديشيد و سراغ تفكر برويد، كه آن، مايه حيات دل انسان بيناست».

در سخن ديگرى از حضرت امير، چنين آمده است:

«دلت را با موعظه زنده كن، قلبت را با ياد مرگ رام و متواضع گردان و چشم دلت را نسبت به فاجعه‌هاى دنيا بصير ساز».[٢]

در يكى از سخنان حضرت رسول صلى الله عليه و آله نيز، «تذاكر علم» و گفت‌وگوهاى علمى و دانش آموختن، موجب زنده شدن دل‌ها به شمار آمده است.[٣]

اگر بستر قلوب را به زمينى تشبيه كنيم كه يا «آباد» است و يا «موات»، آن چه عمران و آبادانى سرزمين قلوب را فراهم مى‌آورد، چيزهايى از جنس همان دل است، يعنى خوف، ذكر، خشيت، دانش، ياد مرگ، پند، معرفت و ....

و اگر بهار، فصل حيات طبيعت است، حيات دل و فصل رويش جان‌ها هم هنگام تلاوت قرآن و انس با كلام الهى است و از همين رو مولاى متقيان، در توصيه به انس با كلام‌الله و تلاوت آيات وحى، آن را «بهار دل‌ها» و «چشمه دانش‌ها» معرفى مى‌كند: «... وَ فيهِ رَبيعُ القَلبِ و ينا بيعُ الْعِلمِ‌».[٤]

همدمان با قرآن، حيات قلبى را مديون كلام الهى‌اند و غافلان از سخن‌

[١] - ميزان‌الحكمه، حديث ١٧٠٣١

[٢] - احى قلبك بالموعظه و ذلله بذكرالموت و بصّره فجائع الدنيا( نهج البلاغه، نامه ٣١)

[٣] - كافى، ج ١، ص ٤١

[٤] - نهج‌البلاغه، خطبه ١٧٦