«نماز»، رمزى از اين افتادگى و خضوع است و فروتنى و نيازخواهى و سپاس در برابر عظيم‌ترين سرچشمه قدرت و دانايى و حكمت و بينايى يعنى «خدا»، نشانه شعور بالا و ادراك و معرفت والاى انسان است.

خاصيت نماز، پيوند «بنده» و «خالق» است.

اگر حضور قلب نباشد، اين پيوند گسسته است و نه نيايش بنده به خالق مى‌رسد و نه فيض آن محبوب ازلى به بنده نيايشگر.

شرط بهره‌ورى از اين ارتباط، حاضر بودن در نماز است. آن هم با دل و جان، نه با تن و زبان.

مهم، آن گونه كه گذشت، توجه داشتن نمازگزار به معناى كار خود و فلسفه نماز خويش است و اگر از اين غفلت شود، حضورى هم نخواهد بود.

اگر قرآن كريم هم فرمان داده است كه از «صبر» و «نماز» نيرو و يارى بجوييد «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»[١]، نمازى است كه از دل آگاه و قلب عارف و نمازگزار حاضر در نماز سربرآورد.

آنچه در برابر سختى‌ها، فشارها، بحران‌ها و مصيبت‌ها مى‌ايستد، نيروى درونى و خدا باورىِ انسان نمازگزار است. آنچه پيش و بيش از «پا» مى‌ايستد، «دل» است و اگر اين دل در سايه نماز و انس با معبود و

[١] - بقره( ٢): ٤٥