اختلاف در وضو چرا ؟ - الشهرستاني، السيد علي - الصفحة ٨٥

وضو را كامل به جا آوريد ! چراكه از ابوالقاسم شنيدم كه مى فرمود : واى بر پاشنه ها از آتش !

بسيارى از عالمان ، حديثِ ابو هريره را براى حديثِ «مُدْرَج» مثال مى آورند ;[١٨٠] زيرا به اين صورت ، از پيامبر (صلى الله عليه وآله) حديث نشده است . مى بينيم كه ابو هريره ـ چون عائشه ـ مى خواست از جمله «ويلٌ للأعقاب يا للعراقيب» بر وضوى غسلى عثمان ، دليل آورد .

بيشتر از اين ها را از روايتِ ابن جُرَيْج مى توان دريافت كه مى گويد : از عطا پرسيدم : چرا پاها را چون سر مسح نكشم ، در حالى كه امر به مسح (در آيه) درباره هر دوست ؟ عطا گفت : جز به مسح سر و شستن پا معتقد نيستم ، شنيدم ابو هريره مى گفت : «واى بر پاشنه ها از آتش !» مردمانى قائل به مسح اند ، امّا من پاها را مى شويم .[١٨١]

اين سخن ، حلقات پى در پى را در راستاى تثبيتِ وضوى غسلى ، براى ما مى نماياند . از عدولِ عائشه و اِدراجِ ابو هريره و استدلال عطا ، سلسله حركات تكاملى كه براى نهادينه سازى وضوى عثمان صورت گرفت ، روشن مى گردد .

[١٨٠] . حديث «مُدْرَج» حديثى است كه كلمات بعضى روات در آن آمده باشد . اِدراج دو نوع است : ادراج در اسناد ، و ادراج در متن  ادراج در متن ، در اول حديث مى باشد ; مانند حديثِ ابو هريره : «اَسْبِغُوا الوضوء ، ويلٌ للأعقاب من النار» پيامبر (صلى الله عليه وآله) اين دو جمله را در آنِ واحد ، به اين سياق ، بر زبان نياورد ، بلكه هر كدام از اين جمله مورد خاص خود را دارد ، ليكن ابو هُرَيره قسم اول را در قسم دوم اِدراج كرد .

ادراج در حديث ـ به عمد ـ جايز نمى باشد (بنگريد به مقدمه ابن صلاح: ٧٦ ; تدريب الراوى : ٨٠)

[١٨١] . المصنّف (عبدالرزّاق) ١ : ٢٠ ، حديث ٥٨ -