از همه آنچه گذشت ، حقيقتى ـ در كمالِ اهميت و وضوح-ـ آشكار مى گردد ومفاد آن اين است كه معارضانوضوی عثمانی ناگهان سر در نیاوردند که دور از انتظار در ساحت فقه اسلامی اشکار شوند.،بلکه عکس این سخن صحیح است ،زیررا از سوی حلقه های اجتهادی در برابر کتاب و سنت،پی در پی پدید آمد و از سوی دیگر از طرف خلفا حلقه های معارضه با تدوین و تحدیث سامان دهی شد.در این میان ،گروه زیادی از بزرگان صحابه،بر تداوم تدوین و تحدیث اصرار ورزیدند.

از اینجا بود که مانعان تدوين ، به فتح باب اجتهاد و رأى پناه آوردند ; و متعبّدان ، بر تعبّد محض در برابر قرآن و سنّت باقى ماندند و از عمل به اجتهاد و رأى منع كردند .[٢٠١]

نتيجه طبيعى بستنِ بابِ نگارش و نقل حديث ، گرايش به اجتهاد و رأى بود و اعتقاد به مشروعيّتِ ديدگاه هاى گوناگون و حجيّتِ آرا . ابوبكر و

[٢٠١] . براى آگاهى بيشتر و تفصيل سخن در اين باره ، بنگريد به كتاب «منع تدوين الحديث» (اثر نگارنده) .