پاسخ- چنانكه در پاسخ اشكالات گذشته گفته شد- ما نمى‌خواهيم انجام گرفتن يك عمل فيزيكى را- در مغز انكار نمائيم- يا تحول و تغير را از ماده و ماديات نفى كنيم- بلكه سخن ما فقط مربوط به مفهوم مثلا دستگاه نوار مغناطيسى- اين خاصيت را دارد- كه كلماتى كه در برابر ميكروفون ادا مى‌شود- در خود ضبط مى‌كند يعنى اثرى از آنها- در نقطه‌هاى مخصوص پيدا مى‌شود- كه هر وقت آن نقطه با عوامل خاص فنى تهييج بشود- درست صدائى مانند همان صداى اصلى كه- در برابر ميكروفون پيدا شده توليد مى‌كند- و اينطور نيست كه هميشه صوت- با حالت صوتى در نوار موجود باشد- فقط وقتى بحالت صوتى موجود مى‌شود- كه نقطه مخصوص تهييج شود- مغز هم عينا همينطور است- اگر تاثيرات خارجى بر سلسله عصبى وارد شد- سلسله عصبى عكس العملى توليد مى‌كند- اين عكس العمل همان خاصيت ادراك كردنست- و پس از آن اثرى از آن- در يك نقطه معين مغز باقى مى‌ماند- و كيفيت اين اثر معلوم نيست- اينقدر معلوم است در حال عدم توجه- كه مغز در باره شىء ادراك شده فعاليتى نمى‌كند- ادراك با حالت ادراكى نمى‌تواند موجود باشد- لكن هر وقت آن نقطه معين تهييج شد- ادراك اولى دو باره توليد مى‌گردد- .

اين بود خلاصه نظريه مادى بودن حافظه- بر اين نظريه چند ايراد مهم وارد است- ١-اينكه مطابق اين نظريه- بايد هر مفهوم ذهنى را- بيك يا چند سلول معين اختصاص بدهيم- و اين قابل قبول نيست زيرا- اولا بديهى است كه هنگام ادراك- يا به يادآوردن يك مفهوم- تنها يك يا چند سلول بكار نمى‌افتد- مثلا هنگام ديدن چيزى تمام سلولهاى باصره بكار مى‌افتد- و هنگام ديدن چيز ديگر- باز همان سلولها به فعاليت مى‌پردازد- و همچنين هنگام به يادافتادن يا شنيدن و غيره- و نظر به ورود امثال اين ايراد است- كه خود ماديين در صحت اين نظريه اظهار ترديد كرده‌اند- دكتر ارانى در پسيكولوژى صفحه ١٠٠ مى‌گويد- روح هر وقت ميتواند توليد تجسمات كند- مثلا ميتواند يك مرد يا يك سگ را- با تمام يا اغلب صفات مجسم نمايد- ترتيب توليد اين شكل مجسم در روح- هنوز به وسائل علمى معين نشده- و عقايد مختلفه در اين باب موجود است- مثلا اگر فرض كنيم پس از ديدن