باشد، بواحديّت بهتر [١] است از واحدى كه بحسّ منقسم آيد. و ايضا واحدى كه بالقوّه منقسم باشد بهتر است از واحدى كه بالفعل باشد، اگر چه او را وحدت جامعه بوده باشد، و نيز از واحدى كه بالفعل منقسم باشد، و او را جهت جامعه هم نباشد، بلكه وحدتش ناشى از انتساب بمبدإ باشد.

پس چون ثابت شد كه وحدت‌ [٢] قابل شدت و ضعف است و بر ما تحت خود مقول ميشود بسبيل تشكيك، كاملترين‌ [٣] وحدت آنست كه ما فوق آن بهيچ گونه وحدت متصور نگردد، و الّا در غايت و نهايت وحدت نيست، واحديّتش بقياس چيزى ديگر است، نه احد مطلق است.

پس حضرت حق سبحانه ميفرمايند احد، دلالت كامل دارد [٤] بر اينكه من جميع الوجوه واحدند. زيرا در آن مقام راه كثرت بكلّى مسدود است، كه نه كثرت معنوى موجود است كه بمقوّمات از اجناس و فصول حاصل آيد، و نه كثرت اجزاى عقليّه متصور است، مثل ماده و صورت و اعراض و ابعاض و اعضاء و اشكال و الوان و ساير وجوه عقليّه تشبيه كه بدانها بنيان وحدت كامله و بساطت حقّه متزلزل آيد.

پس اگر كسى سؤال نمايد كه مدّعيان‌ [٥] اين مسائل كلا در زير اين لفظ واحد اندراج دارند، لكن برهانى ضرور است تا مطلب بحصول آيد،

[١] در ترجمه «اولى» عربى. جامع البدائع، ص ١٩.

[٢] در اصل: در وحدت. متن عربى: «و اذا ثبت ان الوحدة ..» جامع البدائع، ص ١٩

[٣] در اصل: و كاملترين. متن عربى: «فالأكمل فى الوحدة هو الذى لا يمكن شى‌ء آخر اقوى منه». جامع البدائع، ص ٢٠

[٤] متن عربى: «فقوله تعالى احد دال على انه واحد من جميع الوجوه». جامع البدائع، ص ٢٥

[٥] در متن عربى: «دعاوى هذا المسألة» جامع البدائع، ص ٢٥