روا نيست فيضان وجودى بر مثل خويش بنمايند. بعد از آن نيز بيان فرمودند او را در عالم وجود چيزى موجود نيست كه با او مساوات داشته باشد. پس در اوايل سورت تا به صمد ميرسد، در بيان ماهيّت و لوازم ماهيّت ايشان- اگر چه ماهيّت ندارند- و وحدت حقيقى ايشان است كه بساحت حضرتشان باب‌ [١] تركّب مسدود است. و از لم يلد تا آخر سوره در بيان اين است: چيزى با او نه در نوعيّت و نه در جنسيّت مساوى نيست، و ابواب تناسل در آن حريم بسته گشته. و بدين مبلغ كمال معرفت در ذات ايزد تعالى حاصل است.

و بايد دانست كه غرض در طلب تمامى علوم معرفت ذات بى‌زوال حضرت حق سبحانه و تعالى است، و بيان صفات و كيفيت صدور افعالشان است كه بچه گونه و چه سياقند. پس مخفى نماناد اين سوره‌ [٢] بسبيل تعريض دايما بر جميع اين حالات دلالت مينمايد، و از اين جهت است مخبر صادق او را در ثواب يوم حساب بقدر ثلثى از قرآن برشمرده‌اند. بنظر ناظرين از اسرار اين سوره ميرسد ما را اطلاع بدان گشته‌ [٣]. و اللّه اعلم بحقيقة الاحوال‌ [٤].

[١] در اصل: ارباب.

[٢] در اصل: سوره را.

[٣] عبارت مضطرب است. متن عربى اينست: «فهذا ما وفقت الى أن وقفت عليه من اسرار هذه السورة الكريمة العظيمة.» جامع البدائع، ص ٢٤

[٤] پس از خاتمه ترجمه اين عبارات آمده است:

«مترجم مسكين ابن احمد اردوبادى، الواصل جنان ربّه البارى، فخر الدين عرض مى‌نمايد: در شب جمعه، بيستم محرم الحرام بعد ازين نماز مغرب را با تعقيبات بتمامى خواندم. حسب الامر قدر قدر نوّاب مستطاب حضرت ايالت كه مصدر عظمت و جلالت باد اين ترجمه را نوشتم، و هنوز از شب مذكور چهار ساعت نگذشته بود. الهى مدام در حشمت و عظمت باشند».