بصر و شمّ و ذوق و لمس و شهوت و غضب و جماع بديشان عطيّت مى‌كنند، و عضلاتش را قواى متحرّكه نيز كرامت كرده، و قواى نباتيّه از غاذيه و شعبه‌هاى آن از ماسكه و جاذبه و هاضمه و دافعه و منميه و مولده نيز كرم كرده‌اند.

و فى الجمله قواى نباتيّه و حيوانيّه كه دارد، با اينكه احوال هر يك از آنها در نهايت اختلاف است و متعلّقاتشان غايت تباين دارد و مأخذشان گروه گروه و جداگانه است، همه اينها را مقهور و مغلوب تدبير نفس ناطقه روحانيّه [و] شريعه كامله گردانيده. چون اول بار بتسويه مزاج او پرداختند ثانيا او را مقهور نفس گردانيدند، كه حضرت حق سبحانه ملك حق و پادشاه مطلق است كه تدبير بدن را نفس نفيس مى‌فرمايند [١]. و بعد از آن نفس را با جوهرى كه دارد مشتاق باتّصال بدان مبادى كه از آنها جدا گشته است مينمايند، و متوجه باعتكاف بر بساط قرب حضرت خود ميسازد. و راه ملازمت كوى خويش بديشان نشان ميدهد، و از مشاهده آثار بهجتش دمبدم مزيد ميسازد، و انسيّتشان بقرب حضرت بمرتبه كثرت ميرساند.

و همين شوق ثابت جبلّى و غريزى كه نفس انسانى دارد مدام بر اين است كه طلب و ترغيبشان برين معنى باشد كه مدام در تضرّع و ابتهال بدان مبادى با عظمت و جلال باشد، در اينكه شيئا فشيئا افاضه انعام عام مقدسه جهت خود تحصيل سازد. و همين طلب بدستيارى حركاتى است از عقل ناشى- اگر نفسشان بمرتبه عقل بملكه رسيده باشد- و يا بدستيارى استعانه‌

[١] ظاهرا: تدبير بدن نفس نفيس را مى‌فرمايند. اصل عربى: «اذ يملك تفويض تدبير البدن الى النفس». جامع البدائع، ص ٣٠