بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ‌. سابقا در اوان تفسير سورتين مباركتين توحيد و فلق مفهوم گرديد ربوبيّت ربّ عبارت از ترتيب كامله حضرت حق سبحانه است مر مكوّنات و موجودات را، و تربيت نيز عبارت و اشارت است بتسويه مزاج بدنى. زيرا انسان موجود [١] كامل محسوب نمى‌شود مادام كه بدن او مستعدّ و آماده نشود. و مقرر است كه همين استعداد حاصل نمى‌شود مگر به تربيت لطيفه و تمزيج پاكيزه و نيكو كه عقل عقلا از درك آن قاصر آيد. و همين معنى است كه مذكور گرديد آنچه نصّ كريمه: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي‌ بدان دلالت مينمايد.

پس اولين درجات خلق تربيت است مر بدن را بدين كه تسويه مزاج او حاصل آيد. بنا بر اين اولين نعمتهاى خلاق عالم جلّ و علا بر انسان كامل اين است [كه‌] او را بمرحمت خود تربيت ميفرمايند، بدين كه بتسويه مزاج او ميپردازند.

و چون تمكّن تربيت متمكّن گرديد، در وى فيضان رحمت ديگر ميفرمايند، بدين كه نفس ناطقه بديشان عطا ميفرمايند. و اعضاى بدن او را از قواى حسّيّه و خياليّه [و] وهميّه و فكريّه گردانيده‌ [٢]، و سمع و

[١] در اصل: بموجود.

[٢] متن عربى: «و ذلك بان افاض عليه نفسا ناطقة و جعل اعضاء البدن بما فيها من القوى الحسّية و الخيالية ...» جامع البدائع، ص ٣٠