انسان در قرآن - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣

ضمنا دایره‌ء ایفای نقش برای انسان نسبت به حیوان بسی وسیع‌تر و گسترده‌تر است . گستردگی دایره‌ء سازندگی انسان نسبت به آینده‌اش از سه و یژگی در انسان سر چشمه می‌گیرد : . ١ وسعت دایره‌ء بینش و آگاهی . انسان با نیروی علم ، دایره‌ء بینش و آگاهی خویش را از ظواهر و سطح طبیعت عبور می‌دهد و تا اعمال درون آن‌ گسترش می‌دهد و قوانین طبیعت را می‌شناسد . با شناختن قوانین طبیعت ، دست انسان برای ساختن طبیعت ، آنچنانکه با زندگی انسان سازگارتر باشد ، باز می‌شود . . ٢ وسعت دامنه‌ء خواستها که در بخش " انسان و حیوان " [١] از آنها یاد شد ، و در مباحث این بخش نیز تحت عنوان " موجود چند بعدی " به آنها اشاره شد . . ٣ استعداد خودساختگی ویژه‌ای که در انسان است و هیچ موجود دیگر در این جهت مانند او نیست .
توضیح اینکه اگر چه برخی جاندارهای دیگر نیز به مقیاس کمی قابل " ساختن " هستند و می‌توان با " عوامل خاص تربیتی " تغییراتی در آنها به‌ وجود آورد - آنچنانکه در جهان نباتات و حیوانات مشاهده می‌شود - ولی اولا هیچ یک از آنها به دست خودشان ساخته نمی‌شوند و این انسان است که آنها را می‌سازد ، و ثانیا تغییر پذیری آنها نسبت به انسان بسیار اندک است .
انسان در ناحیه‌ء خصلتها و خویها یک موجود بالقوه است ، یعنی در آغاز تولد فاقد خوی و خصلت است ، بر خلاف حیوانات که هر کدام با یک سلسله‌ خصلتهای ویژه متولد می‌شوند . انسان چون فاقد هرگونه خوی و خصلتی است ، و از طرفی خوی پذیر و خصلت پذیر است ، به وسیله‌ء خصلتها و خویهایی که‌ تدریجا پیدا می‌کند یک سلسله " ابعاد ثانوی " علاوه بر ابعاد فطری برای‌ خویش می‌سازد .