انسان در قرآن - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥

در انسان نیز پاره‌ای قوه‌ها و نیروها به همین شکل وجود دارد ، یعنی تابع‌ خواست انسان است ، با این تفاوت که خواست حیوان میل طبیعی و غریزی‌ حیوان است و حیوان در مقابل میل خود قدرت و نیرویی ندارد . حیوان‌ همینکه میلش به سویی تحریک شد ، خود به خود به آن سو کشیده می‌شود . در حیوان قدرت مقاومت و ایستادگی در مقابل میل درونی خود و همچنین قدرت‌ محاسبه و اندیشه در ترجیح جانب میلها و یا جانب امری که بالفعل میلی به‌ سوی او نیست بلکه صرفا دوراندیشی اقتضا می‌کند ، وجود ندارد . اما انسان چنین نیست . انسان قادر است و توانایی دارد که در برابر میلهای درونی خود ایستادگی کند و فرمان آنها را اجرا نکند . این توانایی‌ را انسان به حکم یک نیروی دیگر دارد که از آن به " اراده " تعبیر می‌شود . اراده به نوبه‌ء خود تحت فرمان عقل است ، یعنی عقل تشخیص می‌دهد و اراده انجام می‌دهد . یکی از آنچه گذشت روشن شد که انسان از دو جهت ، یک سلسله تواناییها دارد که سایر جاندارها ندارند : یکی از جهت اینکه در انسان یک سلسله میلها و جاذبه‌های معنوی وجود دارد که در سایر جاندارها وجود ندارد . این جاذبه‌ها به انسان امکان می‌دهد که دایره‌ء فعالیتش را از حدود مادیات توسعه دهد و تا افق عالی معنویات‌ بکشاند ، ولی سایر جاندارها از زندان مادیات نمی‌توانند خارج شوند . دیگر از آن جهت که به نیروی " عقل " و " اراده " مجهز است ، قادر است در مقابل میلها مقاومت و ایستادگی نماید و خود را از تحت تأثیر نفوذ جبری آنها آزاد نماید و بر همه‌ء میلها " حکومت " کند . انسان‌ می‌تواند همه‌ء میلها را تحت فرمان عقل قرار دهد و برای