انسان در قرآن - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦

تحصیل آگاهی کوتاهی کرده است مورد مؤاخذه‌ء الهی قرار می‌گیرد و ناآگاهی‌ برای او عذری محسوب نمی‌شود ، همچنین یک فرد و یا یک جامعه‌ء ناتوان نیز که در تحصیل قدرت و توانایی کوتاهی کرده است مورد مؤاخذه الهی قرار می‌گیرد که چرا کسب قدرت و توانایی نکرده است ، ناتوانی او عذری برای‌ او محسوب نمی‌شود .

. ٥ آزادی و اختیار

آزادی و اختیار یکی دیگر از شرایط تکلیف است . یعنی انسان آنگاه‌ مکلف است به انجام یک وظیفه که اجبار و یا اضطراری در کار نباشد ، اگر اجبار ( اکراه ) یا اضطرار در کار باشد ، تکلیف ساقط می‌گردد . اجبار ( اکراه ) مانند اینکه یک قوه‌ء جابره شخصی را تهدید کند به‌ اینکه حتما روزه‌ء خود را بخورد بطوریکه اگر نخورد ، جانش در خطر قرار خواهد گرفت . بدیهی است که در چنین مورد تکلیف روزه ساقط می‌شود ، یا اگر کسی مستطیع شود و یک شخص جابر او را تهدید کند که اگر به حج برود به جان او یا کسانش صدمه وارد خواهد آورد . پیغمبر اکرم فرمود : « رفع ما استکرهوا علیه » . آنجا که اکراه و اجبار به میان آید تکلیف ساقط است . اضطرار آن است که انسان از طرف شخصی مورد تهدید قرار نمی‌گیرد بلکه‌ این خود اوست که انتخاب می‌کند ، ولی این انتخاب معلول شرایط سختی است‌ که پیش آمده است ، مانند کسی که در بیابانی درمانده و گرسنه است و جز مردار غذایی که سد جوع کند نمی‌یابد ، در چنین موارد تکلیف حرمت خوردن‌ مردار ساقط می‌شود .