انسان در قرآن - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣

شده باشد . فرضا قانونگذاری قانونی را وضع کند ولی به اطلاع مکلف نرساند ، مکلف ملزم نیست و بلکه قادر نیست آن را به مرحله‌ء اجرا درآورد و اگر عملا بر خلاف رفتار نماید قانونگذار نمی‌تواند او را مجازات نماید . علمای‌ علم اصول می‌گویند مجازات کسی که از تکلیف آگاه نیست و تقصیری در کسب‌ اطلاع ندارد زشت است و نام این اصل را " قبح عقاب بلا بیان " می‌گذارند . قرآن کریم مکرر این حقیقت را بیان کرده است که هیچ قومی را به جرم‌ تخلف از یک قانون عذاب نمی‌کنیم مگر آنکه حجت بر آن مردم تمام شده‌ باشد ، یعنی هیچ قومی را " عقاب بلا بیان " نمی‌کنیم . البته شرط بودن علم و آگاهی برای تکلیف به نحوی که گفته شد مستلزم این‌ نیست که انسان بتواند عملا خود را در بی خبری نگه دارد و آن را عذری برای‌ خویش بپندارد . انسان مکلف است که تحصیل علم و آگاهی کند و سپس بر طبق آگاهی خویش عمل و فعالیت کند . در حدیث است که روز قیامت برخی‌ گنهکاران را در محکمه‌ء عدل الهی حاضر می‌کنند و درباره‌ء برخی کوتاهیها در انجام مسؤولیتهایشان آنها را مورد مؤاخذه قرار می‌دهند . به گناهکار گفته‌ می‌شود : چرا ندانستی و چرا در پی تحصیل آگاهی نبودی ؟ پس منظور از اینکه می‌گوییم علم و آگاهی شرط تکلیف است ، این است که‌ اگر تکلیفی به مکلف ابلاغ نشده باشد و مکلف در این جهت تقصیری نداشته‌ باشد ، یعنی او کوشش لازم را برای تحصیل آگاهی کرده و در عین حال بدان‌ دست نیافته است ، چنین مکلفی نزد خدا معذور است .