١- استقامت در راه حق- همان طور كه قرآن مجيد مى‌فرمايد: « «فان يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مأتين» [١]؛ اگر از شما صد نفر (مرد جنگى) ثابت قدم و با استقامت بوده باشند بر دويست نفر غالب مى‌شوند».

٢- مقاومت در برابر تمايلات حاد نفسانى- همان‌طور كه در (آيه ٤٥ از سوره بقره) مى‌فرمايد: « «واستعينوا بالصبر و الصلاة»؛ استمداد بجوييد از صبر و نماز (صبر را در اينجا به معناى روزه كه همان محدود ساختن شهوات حيوانى است، گرفته‌اند)».

٣- شكيبايى‌ در برابر مصيبت‌ها و مرگ و ميرها، همان‌طور كه لقمان حكيم به فرزندش دستور مى‌دهد:

« «واصبر على ما اصابك»؛ يعنى فرزندم، در مقابل مصيبت‌ها شكيبا باش ...». [٢]

ناگفته پيداست كه انجام اين دستورها تأثير عميق و ريشه‌دارى در حفظ تعادل روحى افراد و جمعيت‌ها، و نزديك ساختن آن‌ها به سعادت و جلوگيرى از انحراف‌ها، و ركود و تنبلى، دارد و مراعات آن‌ها براى موفقيت در برابر مشكلات زندگى فوق العاده لازم است.

بنابراين صبر به معناى تن به ظلم دادن، و تو سرى خوردن، و سكوت در برابر ظلم و ستم نيست، صبر به معناى‌ استقامت در برابر دشمن، در برابر ظالمان، در برابر تمايلات سركش، و در برابر حوادث ناگوار زندگى است.

***

افسر شهربانى- حقيقتاً استفاده كردم، ولى مثل اين كه علت ديگرى هم براى پيدايش اديان و مذاهب از آنها نقل مى‌كرديد، چى بود؟- لطفاً آن را هم بفرماييد (چند لحظه تفكّر) ...

محمود- آهاه يادم آمد، آنها مى‌گويند: چون افكار مذهبى اثر تخديرى دارد و طبقه «استثمار شده» در موقع شكست در مقابل «استثمار كنندگان» از آن استفاده مى‌كرده آن را بوجود آورده است!

اين هم يك اشتباه، و يا صحيح‌تر، افتراى غير قابل بخشش ديگرى است، راستى وقتى انسان براى پيشرفت مقاصد خود بناى دشمنى نسبت به يك موضوع مى‌گذارد و با نظر كينه و تنفر به آن نگاه مى‌كند تمام حسن‌هاى آن هم در نظرش عيب جلوه مى‌كند، موضوع مورد بحث ما نمونه روشنى از اين مطلب است.

زيرا:

يكى از فوايد برجسته مذهب و عقيده به خدا اين است كه شخص با ايمان، در اثر اتكاى به خدا و روز رستاخيز و فانى نشدن پس از مرگ يك حالت آرامش و اطمينان خاطر پرارزشى پيدا مى‌كند و با داشتن اين تكيه‌گاه ثابت و محكم مى‌تواند با مشكلات زندگى بجنگد و ناملايمات را در خود هضم كند، و خود را تسلى دهد، و در نتيجه روح ياس و نااميدى كه كشنده احساسات است از خود دور سازد، و با پشتكار و جديت بيشترى به فعاليت‌هاى خود ادامه دهد.

[١]. اعراف، ٦٦.

[٢]. لقمان، آيه ١٧.