٣- مكتب متافيزيسم- از نظر لغت‌شناسى «متا» به زبان يونانى به معناى «بعد» و فيزيك به معناى «طبيعت» است، بنابراين «متافيزيك» مجموعاً به معناى «بعد الطبيعه» يا ماوراء الطبيعة مى‌باشد، بعضى گفته‌اند كه اختصاص اين نام به مكتب فلاسفه الهى از اينجا پيدا شده است كه در ميان كتاب‌هايى كه ارسطو تأليف كرد و كتاب بود يكى بنام «فيزيك» (طبيعت) و ديگرى به نام «متافيزيك» (بعد الطبيعه) كه آن را بعد از كتاب اول تأليف كرده بود و از آن‌جايى كه مندرجات كتاب بعد الطبيعه در پيرامون نظرات خالص فلسفى و الهيات (در مقابل طبيعيات) بود نام آن كتاب را به اينگونه تحقيقات فلسفى اختصاص دادند.

به هر حال، «متافيزيسين» كسى است كه علاوه بر اينكه وجود حقايق را در خارج از ذهن و فكر قبول دارد و مانند ايده‌آليست‌ها آنها را خيالات و تصورات نمى‌داند، به عالم ماوراى طبيعت نيز معتقد است.

اين مكتب در حقيقت حد فاصل دو مكتب ايده‌آليسم و ماترياليسم است كه مزاياى هر يك را گرفته و جنبه‌هاى افراطى هر يك را به وسيله ديگرى اصلاح كرده است، لذا بن بست‌ها و اشكالات لاينحلى كه بر سر راه هر يك از آن دو وجود دارد براى طرفداران اين مكتب به آسانى قابل حل است مثلًا موضوعى كه ماترياليست‌ها بيش از هر چيز در مقابل آن زانو مى‌زنند و از توجيه و تفسير آن عاجزند موضوع افكار و تصورات ماست، آنها مطابق اصول مذهب خود ناچارند افكار و تصورات را مادى و از خواص ماده بدانند و همين جاست كه در بن بست سختى گرفتار مى‌شوند.

«منصور»- اتفاقاً طبق اصول علمى امروز ثابت شده كه تفكّر ارتباط مستقيم با ماده خاكسترى رنگ مغزى دارد و در موقع تفكّر يك سلسله ارتعاشات و فعل و انفعالات شيميايى در اين ماده مخصوص پيدا مى‌شود و همين‌هاست كه ما اسم آنها را افكار و انديشه‌ها مى‌گذاريم. درست است كه ساختمان دستگاه عصبى انسان هنوز نقاط مبهمى دارد كه تا امروز كشف نشده ولى از نظر علوم امروز اين قدر مسلّم است كه تمام تفكرات مربوط به آن است، مخصوصاً دكتر آرانى و رفقايش در شماره‌هاى مجله دنيا و نشريه مستقلى به نام «پسيكولوژى‌» به اندازه كافى در اطراف اين موضوع بحث كرده‌اند.

«محمود» با تعجب گفت: به عقيده من دليل عجز و ناتوانى آنها مندرجات همين نشريه‌هاست! شما همين شماره چهارم از دوره اول مجله دنيا را كه درتحت عنوان «زندگى و روح هم مادى است‌» با دقت مطالعه كنيد ببنيد دكتر آرانى و همكارانش براى اثبات مادى بودن روح و فكر چه دليلى اقامه كرده‌اند؟ ... وقتى خوب مطالعه كنيد مى‌بينيد اكثر صفحات آن با يك مشت بحث‌هاى خارج از موضوع، پر شده مثلًا در اطراف ساختمان سلسله اعصاب و سلول‌هاى عصبى و نظاير آن قلم فرسايى كرده و به گمان خود داد سخن را داده‌اند!