فهرستگان نسخه هاي خطي (حديث و علوم حديث شيعه) - صدرايی خويی، علی - الصفحة ٤٠١
٣٩٥ . منتهى المقال (رجال أبي علي الحائري)(عربى)
از : محمّد بن اسماعيل بن عبد الجبار حائرى ، ابو على (١٢١٦ ق)
كتاب مفصّل و مهمّى است در رجال كه مؤلف در مقدمه ، درباره آن چنين مى نويسد : «چون كتاب منهج المقال تأليف مولانا ميرزا محمّد استرآبادى به علّت ذكر مجاهيل ، بسيار مفصّل و مبسوط بود ، لذا بر آن شدم تا آن را با تعليقات استادم وحيد بهبهانى تلفيق و تضمين نمايم و پس از حذف مجاهيل و مؤلفات روات ، مطالبى را كه در هر دو كتاب نيامده است ، بر آن بيفزايم و راهنماى من در اين ترتيب و تبويب ، سيّد محسن بغدادى نجفى كاظمى بود» . مؤلف در اين كتاب ، نخست در پنج مقدمه به ذكر مواليد پيامبر اكرم و ائمه اطهار پرداخته و بعد از آن ، اسامى رجال را به ترتيب حروف تهجّى آورده و پس از آن ، به ذكر كنيه ها و القاب و سپس راويان زن پرداخته است و در پايان ، دوازده فايده رجالى از الرجال الكبير استرآبادى نقل كرده است . حايرى براى مصادر و منابعى كه از آنها نقل مى كند ، رموز اختصارى قرار داده و تأليف آن را در سال ١١٩٤ق ، به پايان رسانيده است . در مورد اين اثر ، چند كتاب تأليف شده كه عبارت اند از : ١ ـ رسالة في ذكر المجاهيل از ملاّ درويش على حايرى كه شاگرد مؤلف بوده است . او در اين كتاب ، رجال مجهولى را كه مؤلف از كتابش حذف كرده ، جمع آورى نموده است (الذريعة ، ج ٤ / ٤١٣) . ٢ ـ إكمال منتهى المقال از محمّد بن قاسم آل كشكول حايرى . ٣ ـ نكت الرجال از سيّد صدرالدين محمّد عاملى كه حاشيه بر منتهى المقال است و نوه اش سيّد حسن صدر ، آن را گردآورى نموده است . ٤ ـ حاشيه ميرزا حسين نورى بر منتهى المقال كه شيخ آقا بزرگ تهرانى آن را تنظيم نموده است (الذريعة ، ج ٤ ، ص ٢٢٠) . چاپ : اين كتاب سه بار در تهران بين سال هاى ١٢٦٧ تا ١٣٠٢ ق ، به صورت چاپ سنگى در قطع رحلى منتشر شده و در سال ١٤١٦ق ، با تحقيق مؤسسه