درس شانزدهم: ختم نبوّت (٥)
قانون ثابت و مقتضيات زمان (٢)
د- تبعيت احكام از مصالح و مفاسد يكى ديگر از جهاتى كه نشانه هماهنگى تعليمات اسلامى با فطرت و طبيعت است و به آن امكان جاويد ماندن مى‌دهد، رابطه علّت و معلولى احكام اسلامى با مصالح و مفاسد واقعى، و درجه‌بندى احكام از اين نظر است. احكام اسلامى تابع يك سلسله مصالح و مفاسد واقعى است، كه اين مصالح و مفاسد در يك درجه نيستند. اين جهت سبب شده كه باب مخصوصى در فقه اسلامى به نام باب «تزاحم» يا «اهم و مهم» باز شود و كار فقها و كارشناسان اسلامى را در موارد اجتماع مصالح و مفاسد گوناگون و برخورد آنها با يكديگر آسان كند. اسلام اجازه داده است كه در اين گونه موارد علماى امّت درجه اهميت مصلحتهارا با توجه به راهنماييهاى اسلام بسنجند و مصالح مهمتر را بر مصالح كم اهميت‌تر، ترجيح دهند و خود را از بن‌بست خارج كنند.
در اين زمينه از رسول اكرم (ص) چنين روايت شده است:
«اذَا اجْتَمَعَتْ حُرْمَتانِ طُرِحَتِ الصُّغْرى‌ لِلْكُبْرى‌» «١» آنجا كه دو امر داراى حرمت جمع شد بايد از كوچكتر به خاطر بزرگتر صرف نظر كرد. «٢»