بررسى مذاهب و فرق - علی نوری، علیرضا - الصفحة ٨٦

خداست و غير او هيچ‌گونه تأثيرى و خالقيتى نه استقلالًا و نه تبعاً ندارد. براين اساس اشاعره گفتند: اسباب طبيعى اثرى از خود ندارند بلكه همه آثارى كه از آنها مشاهده مى‌شود فعل خداست و مجازاً به علت‌هاى طبيعى قابل استناد است. به‌عنوان مثال آتش، حرارت را ايجاد نمى‌كند يا غذا خوردن علت سيرى نيست بلكه عادت الهى بر اين جارى شده كه هن بررسى مذاهب و فرق ٩١ تكليف فراتر از توان ..... ص : ٩٠ گام وجود آتش، حرارت را ايجاد مى‌كند و با خوردن غذا، سيرى به‌وجود مى‌آورد. افعال انسان را نيز خدا مى‌آفريند و آنها به‌طور مستقيم مستند به خداوند است و انسان هيچ نوع فاعليت و خالقيتى نسبت به كارهاى خويش ندارد و گرنه بايد از توحيد در خالقيت دست برداشت. «١» پاسخ: شكى نيست كه قرآن به تأثير علل طبيعى گواهى مى‌دهد و آثار طبيعى را بنحو حقيقت به اسباب مادى مستند مى‌كند. به‌عنوان مثال، رويش گياهان را به باران «٢»، پراكنده شدن ابرها و فرود آمدن باران را به وزش بادها «٣» نسبت مى‌دهد و اعمال خوب و بد انسان را نيز به خود او نسبت مى‌دهد «٤» و در عين حال همه را از آنِ خدا مى‌داند. «٥» نتيجه اين دو دسته از آيات، لزوم حفظ سببيت طولى ميان خدا و پديده‌هاست يعنى، اسباب مادى در پيدايش آثار خود مؤثرند، اما همه آنها جنود الهى و مسخر فرمان اويند و توحيد در خالقيت اقتضا مى‌كند كه بگوييم خالق اصيل و مستقل، تنها خداوند است و مؤثر بودن ديگر موجودات و اسباب و علل در پرتو قوه و قدرتى است كه خداوند به آنها عنايت كرده است. به عبارت ديگر چون انسان در افعال خود مؤثر است اين اعمال به او نسبت داده مى‌شود و از اين جهت مسؤول اعمال خويش است و از طرف ديگر انسان كارهاى خود را با نيرو و ابزارى انجام مى‌دهد كه همه را خداوند به او عنايت كرده است، از اين رو افعال وى به فاعل طولى آن يعنى خدا نيز مستند مى‌گردد و از آنجا كه خداوند انسان را آزاد و مختار آفريده و اراده كرده كه اعمال و رفتار انسان از اختيار او سرزند اگر انسان در كارهايش آزاد و مختار نباشد خلاف اراده و مشيت خداست.