معتزله پرداختند، امّا بين انديشمندان دو مركز علمى ياد شده اختلافات زيادى در فروع مسائل كلامى رخ داد هر چند هر دو برمحور اصول پنج‌گانه ياد شده وحدت داشتند. «١» نگاهى گذرا به ديگر عقايد معتزله‌ معتزله غير از اصول پنجگانه ياد شده كه اساس مكتب اعتزال را تشكيل مى‌دهد، عقايد ديگرى «٢» دارند كه به بعضى اشاره مى‌شود: معتزله همانند همه اهل حديث معتقدند كه ممكن است زمين از امام زنده‌اى كه از سوى خداوند نصب شده باشد خالى بماند. آنان در مورد امام موجود، عصمت و نصب از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله را شرط نمى‌دانند و امامى را كه مردم انتخاب كنند مشروع مى‌دانند و منكر اين هستند كه پيامبر كسى را به‌عنوان امام بعد از خود تعيين كرده باشد. «٣» معتزله به عصمت پيامبران حتى بعد از نبوت معتقد نيستند. «٤» و همچنين معتقدند با ارتكاب يك گناه، تمام اعمال صالح قبلى، حبط مى‌شود چنان‌كه حسنات انسان، گناهان گذشته را از بين مى‌برد. «٥» عوامل سقوط معتزله‌ همان‌گونه كه پيشتر گفتيم، معتزله به‌عنوان يك فرقه عقل‌گرا از اوايل قرن دوم پيدا شدند و كم كم رشد كرده در دستگاه خلافت نفوذ كردند و در زمان مأمون عهده‌دار مناصب سياسى و قضايى گرديدند، امّا اين وضعيت ادامه نداشت و ستاره مع بررسى مذاهب و فرق ٧٦ ديدگاه اشاعره در توحيد صفاتى ..... ص : ٧٥ تزله از زمان متوكل عباسى افول كرد و دوران درخشش و پيروزى اهل حديث آغاز گرديد. اين موضوع داراى علل و عواملى است كه به بعضى اشاره مى‌شود: