بررسى مذاهب و فرق - علی نوری، علیرضا - الصفحة ٦٩
پاسخ اين است كه ايمان همان اذعان قلبى و تصديق باطنى است، اما حقيقتى قابل تشكيك است و شدت و ضعف برمىدارد و از اين نظر داراى مراتب مختلف و كمى و زيادى است. علاوه بر آن در آيات ديگر نيز كم و زيادى در غير امور قابل شمارش عددى استعمال شده است. چنانكه فرموده:
«وَ يَخِرُّونَ لِلْاذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزيدُهُمْ خُشُوعاً» «١»
و آنان با تمام صورت بر خاك مىافتند درحالىكه مىگريند و خشوعشان افزون مىگردد.
٥- امر به معروف و نهى از منكر
اين اصل برخلاف اصول چهارگانه قبلى كه با بينش و اعتقاد انسان سر و كار دارند؛ با عمل و رفتار انسان ارتباط دارد.
معتزله به جهت اعتقاد به واجب بودن امر به معروف و نهى از منكر، با ملحدان و زنادقه به مناظره مىپرداختند. حتى واصل بن عطا مبلغانى را به شهرهاى دور دست اعزام مىكرد.
جز اينكه در كيفيت وجوب آن اختلاف دارند؛ بعضى مانند ابو على جبّائى وجوب امر به معروف و نهى از منكر را عقلى مىداند «٢» و حكم شرع را تأكيد حكم عقل مىداند.
طبق اين ديدگاه، امر به معروف و نهى از منكر حتى اگر دستورى از شرع درباره آن نمىرسيد، واجب بود. «٣»
مراكز علمى معتزله
اولين مركز علمى كه انديشههاى كلامى معتزله از آنجا آغاز شد در بصره بود.
واصل بن عطا، عمرو بن عبيد و ابو هذيل علّاف از اساتيد و بنيانگذاران اين مدرسه هستند. سپس در اواخر قرن دوم، بغداد پايتخت عباسىها نيز به مركز علمى ديگرى براى ترويج افكار معتزله تبديل شد و شاگردان زيادى در آنجا به تحصيل و يادگيرى كلام