معروف و نهى از منكر. لازم به ذكر است اصول ياد شده نمى‌تواند مشتمل بر همه اصول دين باشد كه اعتقاد به آن معيار اسلام و ايمان است، زيرا اعتقاد به نبوّت پيامبر صلى الله عليه و آله از اصول دين است و منكرش كافر است درحالى كه معتزله متعرض آن نشده‌اند و از طرفى اعتقاد به مؤمن و كافر نبودن صاحب گناه كبيره (كه معناى منزلت بين المنزلتين است) نمى‌تواند جزو اصول دين باشد به‌گونه‌اى كه بى‌اعتقادى نسبت به آن موجب خروج از ايمان گردد. پس اصول پنجگانه معتزله نسبت به اصول دين، نه جامع افراد است نه مانع اغيار. به‌نظر مى‌رسد آنچه معتزله عرضه كرده‌اند مسائلى است كه آنان در بحث‌هاى علمى- كلامى خود با فرقه‌هاى مخالفشان، براى رد برايشان به‌عنوان اصول پنجگانه ياد كرده‌اند. چنان‌كه تعدادى از اصول عقائد اهل حديث و اشاعره نيز اين‌گونه است. مانند قديم بودن قرآن كه آنان انكارش را كفر و بدعت‌گذارى در دين شمردند درحالى‌كه هيچ نصّى وجود ندارد كه آن را دليل اين اعتقاد قرار دهند. بهتر بود اين فرقه‌ها اصول كلامى خود را از اصول دين جدا مى‌كردند و اين‌كه براى ورود به فرقه مزبور، پذيرش اصولى چند نيز لازم است. لكن بزرگان معتزله همانند قاضى عبدالجبار «١»، اعتقاد به اصول ياد شده را بر هر مسلمانى واجب دانسته و گفته‌اند: مخالف اين اصول، يا كافر است يا فاسق يا خطاكار «٢»!!. ارزيابى ديدگاه معتزله پيرامون اصول پنجگانه‌ ١- توحيد: مسائلى كه بر محور اين اصل قابل بحثند عبارتند از: الف- اثبات يگانگى خداوند و نفى كثرت درون ذاتى و برون ذاتى از او.