معارف قرآن (ج3) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٨٨
خداوند مىباشد كه در جاى ديگر به اين تعبير بيان شده است:
«وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» «١» هر كس (در گرفتاريها) تقوا بورزد خداوند براى او راه نجات و خروج قرار مىدهد.
اين سخن يوسف تأييدى بر گفتار پدر بود كه هنگام فرستادن آنها فرمود كه از رَوْح و رحمت الهى مأيوس نباشيد كه يأس از رحمت الهى، مخصوص كافران است.
امروز نيز براى ما همين سنت الهى راه گشاست. ملتى كه تقوا و صبر پيشه كند، خدا رهائيش مىبخشد.
صبر و تقوا در اينكه منظور از تقوا و صبر در اين آيه شريفه چيست؟ نظرات مختلفى داده شده است؛ ولى با توجه به داستان حضرت يوسف (ع) به نظر مىآيد كه منظور از تقوا اين است كه در تمام مراحل زندگى، خدا را مد نظر داشته باشد و از خشم و غضب او بترسد و آنچه دستور داده، انجام دهد و از آنچه نهى كرده اجتناب نمايد و خلاصه خود را به صفات بندگى بيارايد. منظور از صبر اين است كه در سختيهاى بندگى، استقامت ورزيده، صبر نمايد و مشكلات اين راه، او را به زانو در نياورد و از راه باز ندارد. يوسف خود، نمونه اين تقوا و صبر است ... رنج چاه و زحمت اسارت را مىپذيرد، در حرمسراى عزيز، پاكدامنى را پيشه مىكند و در مقابل خواهش نفس تسليم نمىشود، رنج زندان او را شكست نمىدهد و در تمام اين مراحل، بر صراط بندگى، استوار مىماند.
از اينكه در آخر آيه فرمود: «خداوند اجر نيكوكاران را ضايع نمىكند» و در اول آيه نيز صحبت از تقوا و صبر بود، چنين برداشت مىشود كه متقيان صابر، همان نيكوكاران و احسان كنندگان هستند. «٢»