را به راه راست هدايت مى‌كرد، ما هم شما را هدايت مى‌كرديم، يعنى ما مجبور بوديم و راه ديگرى نداشتيم. در هر حال، بايد توجه داشت كه مستكبران چه بخواهند و چه نخواهند، بار مسؤوليت گناه پيروان خود را بنا به فرموده قرآن و روايات اسلامى و به مقتضاى داورى عقل سليم، به دوش خواهند داشت. بدون اين كه از مسؤوليت و گناه پيروان كاسته شود. «١» تقليد كوركورانه‌ اين آيه با رساترين بيان، پيروى كوركورانه را نكوهش و محكوم مى‌كند. كسانى كه عقل و انديشه خود را به كار نمى‌گيرند و چشم بسته دنبال افراد ناشايست مى‌روند، و با دنباله روى به آنان دل و جرأت مى‌دهند، در جنايت آنان شريكند و ستمگر و ستم‌پذير هر دو گناهكارند. «٢» مناظره شيطان‌ «وَ قالَ الشَّيطانُ لَمَّا قُضِىَ الْامْرُ انَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَاخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِىَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلطانٍ الّا انْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لى‌ فَلا تَلُومُونى‌ وَ لُومُوا انْفُسَكُمْ ما انا بُمُصْرِخِكُمْ وَ ما انْتُمْ بِمُصْرِخِىِّ انّى‌ كَفَرْتُ بِما اشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ انَّ الظَّالِمينَ لَهُمْ عَذابٌ اليمٌ» «٣» و چون كار به پايان رسيد (محاكمه قيامت پايان پذيرفت)، در آن حال، شيطان گويد: خدا به شما به حق و راستى وعده داد و من وعده (باطل) دادم و تخلف كردم. من بر شما تسلّطى نداشتم جز اينكه دعوتتان كردم و شما پذيرفتيد، بنابراين مرا سرزنش نكنيد خود را سرزنش كنيد، نه من فريادرس شما هستم و نه شما فرياد رس من. از اينكه مرا پيش از اين شريك خدا قرار داده بوديد بيزارم. همانا ستمكاران عذاب دردناكى دارند.
شيطان كه منشأ گمراهيها و انحرافات افراد بشر است و طبق گفته قرآن مأموريتش‌