معارف قرآن (ج3) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٢٣

پس از كسى كه پيرو شخص ديگرى بوده است، سؤال مى‌شود كه آيا از شخص هدايتگر، پيروى كردى يا از گمراه كننده؟ آيا به امر و اجازه حق پيرو او شدى يا به خواست و ميل خودت؟ آيا از مصلحان پشتيبانى كردى يا از مفسدان؟ و رهبر او نيز مورد بازخواست قرار مى‌گيرد و اين در حالى است كه مسؤوليت رهبرش بزرگتر و جرمش سنگينتر است؛ زيرا او هم مسؤول اعمال خويش است و هم مسؤول افرادى كه مدتى از او پيروى كرده‌اند. «١» در اين آيه، منظور از ضعيفان كسانى هستند كه با علم به گمراهى و ستمگرى ظالم از او پيروى مى‌كنند و اين يا به خاطر طمع در رياست و به جهت بهره‌گيرى از اموال و امكانات اوست يا به خاطر اينكه در امن و سلامتى باشند. «٢» صحنه مناظره‌ خداوند با ترسيم صحنه مناظره ضعيفان و طاغوتيان، موضع و موقعيت آنان را به تصوير كشيده است، بدين صورت كه پيروان ظالمان مى‌گويند: ما در دنيا از شما فرمان مى‌برديم و در تمام مراحل زندگى، تسليم و تابع شما بوديم و هر چه مى‌گفتيد مى‌پذيرفتيم. اينك مى‌بينيد كه در برابر خداوند هيچ قدرت و يار و ياورى نداريم. ما اكنون به خاطر اطاعت از شما و نافرمانى خدا مجازات مى‌شويم، آيا مى‌توانيد لااقل مقدار كمى از عذاب خداوند را از ما دفع كنيد؟ مى‌گويند: «اگر خدا ما را هدايت كرده بود ما هم شما را هدايت مى‌كرديم».
در اينجا منظور از هدايت، دانستن راه نجات و رهايى از عذاب الهى است. آنها مى‌خواهند بگويند كه ما هيچ راهى سراغ نداريم. مى‌بينيد كه ما خودمان در چنگال عذاب گرفتاريم و راه فرارى وجود ندارد. بنابراين، جدال، بى‌فايده است. «٣» اين احتمال نيز وجود دارد كه «رهبران ضلالت» هنگامى كه خود را در برابر تقاضاى پيروانشان عاجز مى‌بينند- همان گونه كه رسم همه پرچمداران ضلالت است- كردار خود را توجيه مى‌كنند و به گردن ديگران مى‌اندازند و مى‌گويند: ما چه كنيم، اگر خدا ما