تعاليم قرآن (ج3) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٣١
و در مورد اعمال نوع دوم، از داستان حضرت موسى و آن مرد الهى مىفرمايد:
آن ديوار كه (تعمير كرديم) از آنِ دو يتيم در شهر بود كه زير آن گنجى براى آنان بود و پدرشان مرد صالحى بود، پس خداوند اراده كرده بود كه آن دو يتيم بزرگ شوند و گنجشان را استخراج كنند. «١» ظاهر اين آيه مىرساند چون پدر آنان مرد صالحى بوده، رحمت خداوند شامل فرزندانش نيز شده است.
در مورد اعمال نوع سوم مىفرمايد:
از فتنههايى (كه آثار سوء آن) فقط دامن ظالم تنها را نمىگيرد (بلكه فراگير است) اجتناب كنيد. «٢» آيه شريفه مورد بحث نيز به همين سنت الهى اشاره مىكند و مىفرمايد: كه از ظلم به يتيم كه زير دست شمايند بپرهيزيد، چه اينكه واكنش اين ظلم اين خواهد بود كه اگر فرزندان شما يتيم شدند و زير دست ديگران واقع گرديدند، مظلوم و مورد ستم قرار گيرند.
اين بازگشت اثر اعمال به فرد، نزديكان و يا اجتماع، اختصاص به گناهان و اعمال بد ندارد و همانطور كه در مثالها گذشت شامل همه اعمال خوب و بد مىشود؛ البته ممكن است كسى توهّم كند كه اين سنتى ظالمانه است، چون فردى به گناه ديگرى مىسوزد.
در جواب بايد گفت اين آثار اعمال است نه جزا و يا عقاب اعمال. جزا و عقاب فقط به عمل كننده بر مىگردد ولى آثار و پيامدهاى آن منحصر به او نيست، همچنانكه اگر كسى كشتى را سوراخ كند، عقاب گناهش فقط دامنگير خودش است ولى اثر عملش كه غرق شدن است، همه افراد را در بر مىگيرد.