فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٠ - ٣ خلافت و خليفه

برخى از مستشرقين اطلاق كلمه امام را در قرآن به معنى رئيس دولت و رهبر سياسى و معرف نظام مورد ترديد قرار داده‌اند [١] ، ولى با توجه به موارد ديگر استعمال اين واژه در قرآن بخوبى روشن مى‌شود كه امامت به مفهوم وسيع، هدايت جامعه و رهبرى امت شامل همه ابعاد اجتماعى از جمله هدايت و رهبرى سياسى نيز مى‌گردد.

در احاديث اسلامى امامت به معنى اختيار دارى و زمامدارى دين و نظام بخشيدن به امور دنيوى مردم تعريف شده و امامت اساس فزاينده و رشد دهنده اسلام و نتيجه و محصول تعالى آن معرفى شده است [٢] .

[٣] . خلافت و خليفه

خلافت به معنى نيابت از ديگرى در تصدى امور است و در اصطلاح اسلامى عبارت است از رياست عامه در امور دنيا و دين به نيابت از پيامبر اسلام.

ماوردى مى‌گويد: خلافت نيابتى است از نبوت كه نگهبانى دين و سياست دنيا را به عهده مى‌گيرد٣ .

ابن خلدون مى‌گويد: خلافت عهده‌دارى امور امت است به مقتضاى نظر و حكم شرع در مورد مصالح اخروى و دنيوى آنها [٤] .

اين اصطلاح از قرآن و سنت ريشه گرفته است زيرا در قرآن خلافت انسان نوعى نيابت از خدا در زمين (إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً) [٥] و در احاديث به جانشين پيامبر اسلام خليفه اطلاق شده است:

ان علياً هو اخى و وزيرى و هو خليفتى فيكم (فله اسمعوا و اطيعوا) و هو المبلغ عنى ٦على (عليه السلام) او برادر من و وزير من و هم او جانشين من در ميان شما است و اوست كه از من آنچه مربوط به رسالت است به شما مى‌رساند.

[١] ارنولد سرتوماس در كتاب تاريخ گسترش اسلام، ص ٢٧، و رجوع شود به سيرى در انديشه‌هاى عرب، ص ١٨٢.

[٢] سفينة البحار. الامامة زمام الدين و نظام المسلمين ان الامامه اس الاسلام النامى و فرعه السامى.

[٣] الاحكام السلطانيه.

[٤] مقدمه ابن خلدون، ص ١٦٦.

[٥] بقره، آيه ٣٠.

[٦] وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ١٣٧.