اشاره: نويسنده در اين سلسله مقالات پس از بيان تاريخ غيبت، جغرافياى انسانى و تركيب جمعيتى مهمترين شهرهاى اسلامى در دوران غيبت صغرى به بررسى مراجع، فعاليت‌ها و حوزه‌هاى علميه شيعه در اين دوران پرداخت. نخستين حوزه علمى شيعه كه مورد بررسى قرار گرفت حوزه علمى قم بود. در اين حوزه خاندان مهمى مى‌زيستند كه از جمله آنها خاندان بابويه بودند. از اين خاندان علماى بزرگى برخاستند كه يكى از اين علما على‌بن موسى‌بن بابويه است. در شماره قبل موقعيت علمى اين عالم بزرگوار تا حدى مورد بررسى قرار گرفت و اينك ادامه اين بحث را پى مى‌گيريم.

ابن‌بابويه روابط مستمرى با علماى بغداد و كوفه و نائبان خاص داشت و سفرهايى به اين شهرها كرده و در طى آن به تحصيل و تدريس پرداخته بود. عباس‌بن عمر كلودانى مى‌گويد كه در يكى از سفرهاى ابن بابويه به بغداد در سال ٣٢٨ ق. از او اجازه روايت تمام كتاب‌هايش را گرفت.[١]

ابن‌بابويه ازطريق مكاتبه با حسين‌بن روح با ناحيه مقدسه نيز در ارتباط بود. ضمن يكى از نامه‌هايش از امام درخواست كرده بود كه از خدا بخواهد تا فرزندى صالح به‌وى عطا كند. در توقيعى كه پس از آن براى وى صادر شد بشارت ولادت دو پسر به او داده شد كه يكى از آن دو محمدبن على معروف به شيخ صدوق است.[٢]

خاندان برقى نيز از خاندان‌هاى علمى بزرگ در قم بودند. چهره شاخص اين خاندان احمدبن محمدبن خالد برقى است. خاندان وى كه اصالتاً كوفى و از موالى اشعريان بودند، به دلايلى به ايران مهاجرت كرده و در قريه برق‌رود قم سكنى گزيدند؛ ازاينرو به نام برقى شهرت يافتند. احمدبن محمدبن خالد در اوايل عصر غيبت مى‌زيست و تصانيف بسيارى داشت. شيخ طوسى در فهرست خود نزديك به صد كتاب از وى نام مى‌برد كه در موضوعات مختلف فقهى، آداب و سنن، تفسير و علوم قرآنى، تاريخ و موضوعات كلامى و عقيدتى است. وى در سال ٢٧٤ و يا ٢٨٠ ق. درگذشته است.[٣]

از همين خاندان محمدبن عبيداللَّه برقى ملقب به ماجيلويه است كه داماد احمدبن محمد برقى است و در شعر و ادب سرآمد بوده و رواياتى نيز نقل كرده است.[٤] يكى از اصحاب نزديك احمدبن محمد برقى كه در نزد وى به آموختن و فراگيرى پرداخت ابن سمكه است. او كتاب مفصلى در تاريخ عباسيان نوشته و آن را كتاب العباسى ناميده بود. اين كتاب نزديك به ده‌هزار صفحه بوده است.[٥]

ابن قولويه، جعفربن محمد (متوفا ٣٦٢ ق.) از دانشمندان‌