ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٣ - غيبت صغرى و وضعيت علمى و فرهنگى شيعه (٤)
و محدثان اين عصر بود. او كتابهاى فقهى به تعداد ابواب فقه داشت. از كتابهاى ارزنده وى كتاب جامعالزيارات است كه با نام كاملالزيارات چاپ شده است. اين كتاب داراى ١٠٨ باب در فضيلت زيارت معصومين (ع) است كه از زيارت نبىاكرم (ص) شروع و به زيارت امامزادگان ختم مىشود. قسمت عمده كتاب- از باب ١٦ تا باب ٩٨- درباره فضيلت زيارت امام حسين (ع) كيفيت، آداب و ادعيه آن است.[١]
چند تن ديگر از عالمان بزرگ قم در اين عصر عبارتند از:
محمدبن حسن بن فرّوخ الصفّار (متوفا ٢٩٠ ق.) او از اصحاب امام عسكرى (ع) بود و درباره مسائلى كه براى او پيش مىآمد با آن حضرت مكاتبه مىكرد. بيش از سىكتاب براى وى ذكر شده است كه غالباً در ابواب فقهى است. از مجموع كتابهاى وى كتاب بصايرالدرجات فى فضايل آل محمد (ع) بهدست ما رسيده است. اين كتاب كه در دهجزء مرتب شده است حاوى ١٨٨١ روايت است كه هر جزء را به بيان فضيلتى از فضايل اهل بيت (ع) اختصاص داده است.[٢]
محمدبن حسن بن وليد كه از وى به شيخ اهل قم و فقيه آنها نام برده شده است. وى در نقل روايات بسيار معتبر و موثق بوده و صاحب تأليفاتى است. ابن وليد در سال ٣٤٣ ق. درگذشت. او از مشايخ روايت شيخ صدوق است.[٣]
عبداللَّه بن جعفر حميرى قمى (متوفا بعد از ٢٩٨ ق.) وى از رجال بزرگ شيعه بود كه نه تنها در شهر قم بلكه در كوفه نيز از جايگاه والايى برخوردار بود. مسافرت او به كوفه و استماع محدثان كوفه از وى معروف و مشهور است. او كتابهاى بسيارى تصنيف كرد. ١٣ تا ١٧ عنوان كتاب براى او نام بردهاند كه در موضوعات مختلف عقيدتى چون توحيد و امامت هستند. وى از جمله كسانى است كه كتابى در باب غيبت داشته به نام كتابالغيبة والحيرة. وى همچنين كتابى درباره توقيعات و كتابى درباره مسائلى كه محمدبن عثمان عمرى نائب دوم امام بيان كرده بود، داشت.[٤] ارزندهترين كتاب وى كه به دست ما رسيده است كتاب قُربالاسناد اوست. تأليف كتابهايى تحت اين عنوان همانند كتابهاى امالى در ميان محدثان شايع بود. در اين كتابها محدثان پارهاى روايات را كه از حيث سندى عالى و در عين حال سلسله سند آن كوتاه بود و تعداد راويان در سند حديث تا معصوم كم بود، گرد مىآوردند و از اينرو آن را قُرب الاسناد مىگفتند. اينگونه كتابها و نقل اينگونه روايات نوعى افتخار براى محدثان محسوب مىشد بهجز حميرى كسان ديگرى چون علىبن ابراهيم قمى، ابن بُطّه و ابنبابويه، قربالاسناد داشتهاند.
قربالاسناد حميرى اخبارى است با اسناد نزديك به امام صادق و امام رضا (ع). اين قسمتى از كتاب است كه باقى مانده و ساير اجزاى كتاب ازبين رفته است. نجاشى از برخى اجزاء ديگر كه قربالاسناد به امام جواد و به حضرت صاحبالامر است ياد كرده است. قربالاسناد به امام صادق و امام كاظم (ع) همان است كه علامه مجلسى در بحارالانوار تحت عنوان تأليف عبداللَّهبن جعفر حميرى از آن نقل مىكند.[٥]
علىبن ابراهيم قمى از محدّثان و فقيهان قم و از استادان كلينى مؤلف الكافى بود. احاديث بسيارى نقل كرده و تأليفات متعددى داشت ازجمله كتاب اختيارالقرآن و قربالاسناد و كتابهايى در موضوعات تاريخى. از وى جمعاً ١٥ كتاب نام برده شده است[٦] كه از ميان آنها تنها تفسير او بهدست آمده است كه خوشبختانه كامل و بدون افتادگى است. علامه تهرانى در الذريعة تصريح مىكند كه علىبن ابراهيم و كتاب تفسير صغير و كبير نداشته بلكه هر دو يكى است و