ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٠ - حماسه دينى در ادب پارسى
راجى تا زمان مرگ خود به سرودن حمله حيدرى مشغول بوده است. منزوى در جلد چهارم فهرست نسخه ها مرگ راجى را بين ١٢٣٧ تا ١٢٤١ ق. دانسته است و در دائرة المعارف تشيع جلد ششم آمده كه او تا حدود سال ١٢٤٠ ق. زنده بوده است.[١] به اين ترتيب حمله حيدرى راجى تماما در دوره فتحعليشاه سروده شده است. بعيد نيست كه جنگ اول ايران و روسيه و احساسات سلحشورانه عمومى هم در اين كتاب دخيل افتاده باشد.
منظومه حمله حيدرى در قالب مثنوى و در بحر متقارب مثمن مقصور (محذوف) سروده شده است. اگر حمله حيدرى باذل بيشتر همراه با وقايع مربوط به پيامبر، صلى الله عليه و آله، پيش مى رود حمله حيدرى راجى بيشتر متوجه ماجراهاى على، عليه السلام، است. كتاب راجى برخلاف منظومه باذل كه با مبعث پيامبر آغاز مى شود تا تولد اميرالمؤمنين، عليه السلام، آغاز مى شود و با تفصيل بيشترى به شرح اتفاقات مختلف مى پردازد. او با ستايش خداوندى آغاز مى كند و پس از ساقى نامه اى به ترتيب به گفتگوى رسول خدا، صلى الله عليه و آله، با فاطمه بنت اسد، سلام الله عليها، مدح مادر مولا، وصف اعجاز اميرالمؤمنين، تولد مولا در بيت الله، آوردن مهد امير، عليه السلام، به خانه كعبه و سرنگون شدن بتها و ... مى پردازد. همچنين ماجراى ازدواج پيامبر به تفصيل آمده است. كتاب همراه با تاريخ اسلام پيش مى رود به طور مفصل به بعثت، شعب ابى طالب، معراج، هجرت، ازدواج مولا، عليه السلام، و حضرت زهرا، عليهاالسلام، جنگ بدر، جنگ احد، احزاب، خيبر، فتح حرم، موته، مباهله، حديث كسا، حجة الوداع و غديرخم و رحلت پيامبر، صلى الله عليه و آله، مى پردازد. او پس از رحلت پيامبر با يك پرسش تاريخى ادامه ماجرا را از به خلافت رسيدن مولا، عليه السلام، پى مى گيرد و پس از ذكر به مسند نشستن مولا به جنگ جمل و جنگ صفين مى پردازد. در اين كتاب اشاره اى به وقايع پس از حكميت، جنگ نهروان و شهادت مولا نشده است. گفتنى است شاعر در جاى جاى كتاب در هنگامى به شرح غزوات مى پردازد به مناسبتهاى مختلف گريزهاى طولانى به واقعه كربلا دارد و مثلا به طور كامل به شرح داستان قاسم ابن الحسن، عليه السلام، داستان بى بى شهربانو، شهادت امام حسين، عليه السلام، و اسارت حضرت زين العابدين، عليه السلام، پرداخته است. ظاهرا اصل اين كتاب شامل چند كتاب پراكنده به شرح زير بوده است: مقدمه تولد حضرت امير، كتاب اول واقعه بدر كبرى، كتاب دوم داستان غزوه احد، كتاب سوم غزوه احزاب، كتاب چهارم غزوه خيبر، كتاب پنجم غزوه فتح حرم، كتاب ششم داستان حجة الوداع، كتاب هفتم بر مسند خلافت استقرار يافتن اميرالمؤمنين به همين دليل است كه هر كتاب ساقى نامه ها، مدايح و شرح حال مستقل دارد. هدايت نيز به اين نكته اشارت دارد: «... چون درگذشت و نواب شاهزاده شجاع السلطنه ميرزا به ايالت كرمان رسيد، وقتى به حسب تقدير به خدمتى، فقير، بدان ولايت افتاد و اشعار او را شنيد و به جمع آن ترغيب كرد. مولانا محمد هاشم بن ملالطفعلى كه در خدمت شاهزاده وكيل وظايف علما بود در اين باب اهتمامى كرد، ميرزا مظهر كرمانى متصدى جمع و ترتيب آن متفرقات شد و در اين دولت ابدمدت [منظور حكومت ناصرالدين شاه] آن مثنوى را به قالب طبع درآوردند و تعدد يافت ...» در دائرة المعارف تشيع هم آمده كه راجى پيش از نظم نهايى كتاب درگذشت.
حمله حيدرى راجى حدود ٣٠٠٠٠ بيت است (هدايت به اشتباه آن را ٢٠٠٠٠ دانسته است)[٢] و حجم آن بيش از كتاب باذل است. اين منظومه چنين آغاز مى شود:
|
به نام خداوند داناى فرد |
كه از خاك آدم پديدار كرد |
|
|
ز صلصال ناچيز آدم كند |
به بزم قبولش مكرم كند |
|
|
يكى گوهر تابناك آورد |
كه از نور او آب و خاك آورد |