ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٥ - علّت سجده نكردن ابليس
حسن و اين حسين است و منم محسن و مجمل، از براى ايشان نامها از نام خود مشتق كردم.
اينها برگزيدگان خلايق منند و گرامىترين بندگان منند. به بركت ايشان قبول طاعت مىكنم و به بركت ايشان مىبخشم و به واسطه ايشان عقاب مىكنم و به بركت ايشان ثواب مىدهم. پس اى آدم! به وسيله ايشان به سوى من متوسّل شو و اگر تو را داهيهاى و حادثهاى عارض شود، ايشان را در درگاه من شفيع خودت بگردان كه من قسم خوردهام بر خود؛ قسم حقّى كه هيچ اميدوارى را به ايشان نااميد نگردانم و هيچ سائلى كه به شفاعت ايشان سؤال كند، رد نكنم.» پس هنگامىكه آدم خطا نمود، خداوند متعال را به توسّل از ايشان خواند تا اينكه توبهاش مقبول شد.»[١]
به اين ترتيب، پروردگار عظيم، نور ائمّه هدا (ع) را در آدم (ع) به وديعه گذاشت و سپس فرمود:
«اى ملائك! بر آدم (ع) سجده كنيد كه گوهرى گرانبها در او گذاشتهام.»
او ظرف و جايگاه نور ائمّه (ع) شده بود؛ پس بايد بر او سجده مىنمودند. هركس در مقابل نور ائمّه، استكبار ورزيد و سجده اطاعت به جاى نياورد، از جايگاهى كه داشت، اخراج گرديد. در حقيقت خداوند تبارك و تعالى به ملائكه فرمود:
«اى ملائكه! در جايگاهى كه شما هستيد، شما را نمىرسد كه نسبت به پذيرش ولايت ائمّه و اطاعت از آنها، استكبار و دشمنى بورزيد و بايستى سجده اطاعت و اكرام به جاى آوريد.»
علّت سجده نكردن ابليس
«قالَما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ؛
فرمود: «چون تو را به سجده امر كردم، چه چيز تو را باز داشت از اينكه سجده كنى؟» گفت: من از او بهترم. مرا از آتش آفريدى و او را از گِل آفريدى.»
به اين ترتيب ابليس لعين تكبّر و دشمنى خودش را نشان داد.
«او خود را با آدم مقايسه نمود و گفت: من را از آتش و آدم را از گل آفريدى؛ در حالى كه اگر گوهرى كه خداوند آدم را از آن خلق كرده با آتش مقايسه گردد، نور و روشنايى (آن گوهر) بيشتر از آتش خواهد بود.»[٢]
به فرموده «آيه ٧٥، سوره ص» ابليس گمان كرد كه از عالين (ع) مىباشد و به همين دليل سجده نكرد:
«قالَيا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ؛
خداوند گفت: «اى ابليس! چه مانعت شد كه سجده كنى بر آنچه خلق نمودم با دستهايم؟ آيا كبر ورزيدى يا اينكه از زمره عالين بودى؟»
ابليس از زمره عالين نبوده و مىبايست همانند ساير موجودات، سجده اطاعت از آدم (ع) را به جا مىآورد.
آرى. ابليسِ لعينِ رجيم، بر گوهر آدم (ع) حسادت و دشمنى ورزيد. اگر گوهرى كه خداوند در آدم گذاشته با آتش مقايسه گردد، نور و روشنايىاش بيشتر از آتش خواهد بود. ابليس سجده نكرد و اين همان نقطهاى است كه باعث حسادت و عصبانيت و دشمنى ابليسِ لعين شده است. اين همان نقطهاى است كه دشمن، دشمنى خود را شروع كرد.
هبوط و اخراج ابليس فرومايه (لعنة الله)
«قالَفَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ؛
فرمود: «از آن [مقام] فرو شو. تو را نرسد كه در آن [جايگاه] تكبّر نمايى. پس بيرون شو كه تو از خوارشدگانى.»
پيامبر اكرم (ص) فرمودند:
«هر كه براى خدا تواضع و فروتنى كند، خداوند او را بالا مىبرد و هر كه تكبّر و گردنكشى كند، خداوند او را پايين مىآورد و خوار و ذليلش مىكند.»[٣]
هركه در مقابل نور ائمّه:، استكبار بورزد، بايد از جايگاهى كه دارد، اخراج گردد. اى ابليس! در اين جايگاه، تو را نمىرسد «فَمَا يكُونُ لَكَ؛ پس نمىرسد تو را.» كه نسبت به پذيرش ولايت ائمّه و اطاعت از آنها، استكبار بورزى «تَتَكَبَّرَ؛ تكبّر ورزى». فرومايه هستى «إِنَّكَمِنَ الصَّاغِرِينَ؛ تو از سرافكندگان و فرومايگان هستى.» اى دشمنِ فرومايه! بايد از اين جايگاه اخراج شوى «فَاخْرُجْ؛ پس خارج شو».
پىنوشتها:
[١]. «يا جابر كان اللهُ و لا شىء غيره و لا معلوم و لا مجهول فأوّل ما ابْتَدَأَ من خلق خلقه أن خلق محمّدا (ص) و خلقنا أهل البيت معه من نوره و عظمته.»، «بحارالأنوار»، ج ٢٥، ص ١٧، ح ٣١.
[٢]. نگاه كنيد به اوّلين روايت از گفتار بعدى.
[٣]. از كتاب «مصباح الهدايه» از امام خمينى (ره)، ص ٧٧؛ نقل از كتاب «امامت و انسان كامل از ديدگاه امام خمينى (ره)»، تبيان، دفتر چهل و دوم، چاپ دوم، ص ٩٤؛ فصل دوم قسمت حديثى جامع در بيان افضليت پيامبر و ائمّه (ع).
[٤]. «تفسير صافى»، ج ١، توضيح آيات ٣٤- ٢٩ سوره بقره نقل شده از «بحارالأنوار»، ج ٢٥، صص ٢٠- ١٦؛ «بحارالأنوار»، ج ٢٥، ص ١٦، ح ٣٠.
[٥]. خلقتى كه در اين قبيل روايات آمده، به معناى خلقت نور و ارواح چهارده معصوم است كه قبل از حضرت آدم (ع) بوده است و نه خلقت دنيايى آنها؛ امّا خلقت بدنهاى دنيايى آنها همان تولّد ظاهرى آنهاست كه در ١٤٠٠ سال قبل در «عربستان» واقع گرديد.
[٦]. سوره اعراف، آيه ١١.
[٧]. «تفسير صافى»، در توضيح آيه ٣٤ سوره بقره؛ «تفسيرامام عسكرى»، ص ٢١٩، [سجود الملائكه لادم (ع) و معناه].
[٨]. از امام صادق (ع) در توضيح آيه در تفسير «صافى از كافى»، ج ١، ص ٥٨، ح ١٨.
[٩]. «تفسير صافى»، نقل از بيضاوى؛ «انوار التّنزيل»، ج ١، ص ٣٤٣.