است كه در وهله‌ى نخست، آزادى انسان را محدود مى‌سازد، ولى آن‌گاه كه در آثار سازنده‌ى اين قوانين فكر كنيم، خواهيم ديد كه همه‌ى اين قوانين مايه‌ى پيدايش زندگى اجتماعى سالم است كه در آن همه افراد به سان اعضاى يك خانواده در كنار هم زندگى مى‌كنند. شما دستورات اسلام را در مورد خوردنى‌ها و نوشيدنى‌ها در نظر بگيريد، از آنچه كه نهى كرده دانش امروز ضرر آن را اثبات نموده و آنچه را كه مجاز شمرده مفيد بودن و لااقل بى‌ضرر بودن آن از نظر علمى روشن گشته است.

درست است «روزه» محدوديت خاصى در زندگى انسان پديد مى‌آورد ولى همين محدوديت سرچشمه‌ى يك رشته آثار سازنده‌اى است كه در زندگى فردى و اجتماعى انسان نمايان مى‌گردد.

ما در اين‌جا در مقام بيان ويژگى‌هاى تعاليم فردى و اجتماعى اسلام نيستم، زيرا سخن در باب آنها به درازا مى‌كشد، فقط اين نكته را يادآور مى‌شويم كه نبايد محدوديت‌هاى دينى را برخلاف آزادى شمرد يا دين را رقيب آزادى خواند، بلكه بايد تعاليم آن را تعاليم ولىّ مهربانى انديشيد كه به آزادى كودك و نوجوان بهبودى خاصّى مى‌بخشد.

اگر در ميان برخى از غريبان تعاليم دينى كم‌رنگ شده و احيانا دين را رقيب آزادى مى‌انديشند به خاطر اين است كه از رابطه‌ى واقعى بشر با خالق، آگاهى صحيح نداشته و لذا در فكر دين‌زدايى از