اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٩٥ - بنبست عجيب يا يك نكته مفيد و مهم
١-نسبت و قياس- ٢-وحدت ميان مقيس و مقيس عليه- ٣-حكم كه عبارت بوده باشد از معناى اين اوست- .
خواند- كه متكى به بديهيات اوليه عقلانى باشد- نمىتواند بپذيرد بلكه عقيده دارد- تنها منطق قابل اعتماد منطق تجربى است- .
ماترياليسم ديالكتيك در مورد اين اصل- بر خلاف اصل دوم از فلاسفه حسى پيروى مىكند- ولى با اين تفاوت كه فلاسفه حسى- حس و تجربه را از جنبه مثبت فقط دليل مىگيرند- نه از جنبه منفى و لهذا مسائل ما وراء الطبيعه را- كه ما وراء حس و تجربه است- از قلمرو تحقيقات خود خارج مىدانند- ولى ماترياليسم ديالكتيك هم از جنبه مثبت- و هم از جنبه منفى بحس اعتماد مىكند و مىگويد- هر چه محسوس است راست است- و هر چه محسوس نيست دروغ است- و لهذا معيار و مقياس كلى براى نفى و اثبات هر چيزى- حتى ما وراء الطبيعه علوم طبيعى جديد است- كه متكى بحس و تجربه است- .
اين سه اصل نامبرده اصل اصالت ماده- اصل تجزم اصل اصالت حس اصول و مبانى اوليه- ماترياليسم ديالكتيك بشمار ميرود- .
ماترياليسم ديالكتيك با قبول اين سه اصل- با هم دچار حيرت و اشكال و بنبست مىشود زيرا- اگر مانند سيستمهاى فلسفه تعقلى- بديهيات عقليه را بپذيرد- و قيافه متافيزيسم بخود گرفته- يك فلسفه تعقلى خالص بشود- علاوه بر آنكه با عقائد مخصوص وى- در باب روح و خواص روحى منافى است- اصل سوم اصالت حس خود را از دست داده- و در نتيجه نخواهد توانست استدلالات فلسفى- و نظرى الهيون را ببهانه اينكه- در علوم حسى نشانى از اين گفتهها نيست- منكر شود و اگر مانند سيستمهاى حسى- تنها به مسائل علوم حسى اعتماد كند- و همان ارزش كه قاطبه دانشمندان- حتى خود حسيون براى علوم حسى قائلند- ارزش احتمالى و ظنى قائل شود- اصل دوم اصل تجزم خود را از دست داده- و در نتيجه نخواهد توانست بطور جزم و يقين- در عقائد فلسفى خود اظهار نظر كند- مثلا با جزم فتوى بدهد كه غير از ماده- و خواص ماده چيزى نيست ماده وجود- .
و اگر بخواهد همان ارزشى را كه فلاسفه عقلى- و متافيزيسنها براى