راغب، در مفردات فرموده: خالص مانند کلمه «صافی» است، جز این‌که خالص آن است که ناخالصی‌اش از آن زایل گردیده بعد از بودنش در آن، و «صافی» را گاهی به آن چیزی می‌گویند که آمیخته‌ای با آن نیست، قال تعالی: «وَ قالُوا ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا»، و گفته می‌شود: «هذا خالص و خالصة، نحو: داهیة (بسیار زیرک و باهوش) و راویه (نقل‌کننده سخن)»، و قوله تعالی: «فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا»؛ یعنی او را در حال جدایی از غیر آنان، تنها گذاشتند، و قوله: «وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ»، «إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ.» پس اخلاص مسلمین به این است که آنان بیزاری جسته‌اند از آنچه یهود ادعای آن را دارند، از تشبیه، و نصاری از تثلیث. قال تعالی: «مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»، و قال: «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ»، و قال: «وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلَّهِ»، و این مانند اول است، و قال: «إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا»؛ پس حقیقت اخلاص، بیزاری جستن از همه است به غیر از خدای تعالی. [١]
فخر الدین در مجمع البحرین فرموده: «خَلَصُوا نَجِیًّا»؛ یعنی جدا کردند از مردم و تنهایش گذاشتند، و قوله: «إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِکْرَی الدَّارِ»؛ یعنی آنان را برای خودمان خالص گردانیدیم، به صفتی خالص، که هیچ آمیختگی در آن نباشد و آن، ذکر الدّار است؛ یعنی آخرت را به آنان تذکّر داد به طاعت خدای تعالی، و «خالصة» به اضافه قرائت شده است، و قوله تعالی: «وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»، بعضی از مفسرین گفته‌اند: و معنای اخلاص، عبارت از آن نزدیکی است که یاران در نیّاتشان، آن را یاد می‌کنند و آن، انجام دادن طاعت است خالصا برای خدای تعالی وحده. پس منطوق آیه، دلالت دارد بر این‌که امر منحصر است در عبادت خالصانه، و امر به شی‌ء، همان گونه که در اصول آمده است، نهی از ضدّش بوده یا مستلزم نهی از ضدّ آن است. پس هر آنچه خالص نباشد، از آن نهی شده، و آن فاسد است، و قوله: «إِنَّهُ

[١]. مفردات، ص ١٥٥.