موج فتوحات اسلامى، هر روز كشور جديدى را فرا مى‌گرفت و بخش تازه‌اى به پيكر حكومت اسلامى اضافه مى‌كرد امّا اين پيكر به محركى ايمانى نياز داشت تا فرهنگها و سنّتها و منافع گوناگون را در بوته امّت واحده، ذوب كند.

امام زين العابدين عليه السلام و ياران و هواداران وى، با به كار بستن راهها و شيوه‌هاى گوناگون مسئوليّت اين مهم را بر دوش داشتند. آن‌حضرت به موالى بسيار احترام مى‌گذاشت. موالى مردمى بودند كه پس از فتح كشورهايشان به وسيله اسلام و بهره‌ورى كافى از معارف الهى؛ به دين اسلام گرايش مى‌يافتند.

بسيارى از موالى، جز و ياران خوب امام سجّاد عليه السلام بودند امام نيز در استوار ساختن ارزشهاى الهى در دل گروهى از افراد برگزيده آنان، شيوه‌اى بى نظير داشت. بدين ترتيب كه برده‌اى را مى‌خريد و با بهترين شيوه با او بر خورد مى‌كرد و پس از مدّتى وى را آزاد مى‌كرد و براى آنان امكانات يك زندگى خوب را فراهم مى‌نمود بنابر اين هر يك از اين بردگان آزاد شده، به صورت يك رسانه تبليغاتى براى امام سجّاد در ميان افراد قوم خود در مى‌آمدند.

بياييد پيش از آنكه بدانيم امام سجّاد عليه السلام چگونه بردگان خود را آزاد مى‌كرد به شيوه رفتارى آن‌حضرت با ايشان نگاهى بيفكنيم. در واقع اين‌

[١] - عوالم العلوم، ج ١٨، ص ٢٨٣.