پرشكوهترين مراسم عبادت و قربانى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦١
بِهِ «١»
(به آنچه خدا ابتدا كرده ابتدا كنيد) و پيامبر صلى الله عليه و آله خود از صفا سعى كردند. «٢»
ان يَطَّوَّف بِهِما
در آيه فوق به جاى تعبير به سعى ميان صفا و مروه، تعبير به طواف به آن دو كوه كرده، (انْ يَطَّوَّفَ بِهِما: زيرا اگر از بالا به جمعيت سعى كننده بنگريم، آنرا مانند طواف پيرامون كعبه مىيابيم با اين تفاوت كه طواف كعبه دايرهاى و طواف صفا و مروه بيضوى است.
و به تعبير آيةالله العظمى مكارم شيرازى: كاربرد كلمه طواف بجاى سعى با معنى لغوى مخالفتى ندارد، زيرا هر حركتى كه انسان در پايان به جاى اول بازگردد به آن طواف گفته مىشود خواه حركت دورانى باشد يا نه.
تفسير نمونه، ج ١، ص ٥٤٣.
وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْرَاً فَانَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَليمٌ
از نظر بعضى يعنى كسى كه با ميل و رغبت به خيرات و طاعات بپردازد، خداوند شاكرى داناست. و كار نيك آنان را بىپاداش نمىگذارد.
و برخى گفتهاند: يعنى اگر بعد از سعى واجب سهواً دورى را افزون بر هفت دور زند مستحب است كه با بجا آوردن شش دور ديگر آنرا تمام كند. «٣»
از نظر آيةالله العظمى مكارم شيرازى: احتمال مىرود كه اين جمله تكميل و تأكيد جملههاى قبل باشد و منظور از «تطوع» پذيرفتن طاعت در آنجا كه بر انسان مشكل است مىباشد. بنابراين معنى جمله چنين مىشود: كسانى كه سعى صفا و مروه را با تمام زحمتى كه دارد انجام دهند و بر خلاف ميل باطنى كه از اعمال اعراب جاهليت سرچشمه مىگيرد، حج خود را با آن تكميل نمايند، خداوند پاداش لازم به آنها خواهد داد.