فقه انضباطی - تقی زاده اکبری،علی - الصفحة ١١٤ - تعدی و تجاوز جمعی به حقوق مردم

را كه دست به ستم مى‌گشايد، در برابر ستمش كيفر دهيد. در عين حال، نادانان خود را از زيان رسانيدن و تعرض به مردم منع كنيد. من خود، به دنبال لشكر در حركتم. شكايات خود به من رسانيد و آن سختيها كه از ايشان به شما رسد و توان دفع آن را جز به كمك خدا يا من نداريد، با من در ميان نهيد تا آن را به يارى خدا تغيير دهم و اصلاح كنم. ان‌شاءاللَّه. [١]

٣- همچنين در عهدنامه مالك اشتر، مى‌فرمايد:

مهربانى به رعيت و دوست داشتن آنها و لطف در حق ايشان را در دل خود جاى ده؛ مانند حيوانى درنده مباش كه خوردنشان را غنيمت شمرى؛ زيرا آنان دو گروهند: يا هم كيشان تو هستند، يا انسانهايى مانند تو. [٢] ... از ريختن خون ناحق بپرهيز؛ زيرا چيزى بيش از ريختن خون ناحق موجب كيفر خدايى نشود و بازخواستش را سبب نگردد. [٣]

ياد كردنى است كه، تأكيدات و سفارشهاى ياد شده تنها درباره رعايت حقوق مردم مسلمان نيست، بلكه شامل مردم غير مسلمان و حتى مخالفين و معارضين نيز هست كه به چند مورد ويژه اشاره مى‌گردد:

٤- چون امام على ٧ به صفين اردو كشى مى‌كرد، در راه به شهر انبار- كه مردمش، غير مسلمان بودند- رسيد. مردم انبار به استقبال آن حضرت شتافتند و هدايايى براى لشكريان فراهم آورند. امام ٧ فرمود:

هداياى شما را نمى‌پذيرم مگر در عوض ماليات، محاسبه شود يا بهايش را بپردازم.

هر چه پاى فشردند، امام ٧ نپذيرفت و فرمود:

هيچ مسلمانى حق ندارد چيزى از اموال شما بردارد و اگر كسى چنين كرد، ما را خبر دهيد. [٤]

٥- امام على ٧ نظاميان را سخت از غارت و چشم دوختن به اموال مردم باز مى‌داشت. در جريان جنگ صفين به سربازان فرمود:

[١] . نهج البلاغه، نامه ٦٠، ترجمه فولادوند، ص ٤٠٢

[٢] . نهج البلاغه، نامه ٥٣، ترجمه فولادوند، ص ٣٨١

[٣] . همان. ص ٣٩٥

[٤] . قوانين و مقررات جنگ، ص ١٨٣، به نقل از وقعه صفين، ص ٦٢٥