زنان و سياست در اسلام - زمانی، حبیب - الصفحة ٢٩
تعبير «النَّصيحَةُ لِائِمَّةِ الْمُسْلِمينَ» تعبير ريشهدار و پرسابقهاى است كه در روايات متعدد مطرح شده و ريشه آن به سخنان پيامبر اكرم (ص) مىرسد كه آن حضرت در حجةالوداع در مسجد خيف فرمود: «١» ثَلاثٌ لا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، اخْلاصُ الْعَمَلِ للَّهِ وَالنَّصيحَةُ لِائِمَّةِ الْمُسْلِمينَ وَاللُّزُومُ لِجَماعَتِهِمْ. «٢» سه خصلت است كه دل هيچ فرد مسلمانى با آن خيانت نكند: خالص كردن عمل براى خدا، خيرخواهى پيشوايان مسلمين و همراه بودن با جماعت.
امام على (ع) در مقام تبيين مسئوليت مردم در قبال حاكم اسلامى فرمود:
و اما حق من بر شما اين است كه به بيعت وفا كنيد، و در نهان و آشكار، حق خيرخواهى را ادا كنيد، چون شما را بخوانم، اجابت كنيد و چون فرمان دهم بپذيريد. «٣» پس مردم علاوه بر اطاعت در برابر اوامر و خواستههاى رهبرى و وفادارى به پيمان بيعت، بايد در خيرخواهى نسبت به حاكمان اسلامى نيز پيشقدم باشند.
نكته ديگر در روابط ميان مردم و حاكم اسلامى، موضوع مشورت است. توضيح آنكه، مسئولين حكومت اسلامى نبايد در چاره جويى كارها و مشكلات تنها بر فكر خود يا فكر مشاوران و اطرافيان خود تأكيد نمايند، بلكه بايد از ديگر اقشار فرهيخته و نخبگان جامعه نيز مشورت گيرند. البته وظيفه مردم و نخبگان نيز آن است كه در ارائه مشورت كوتاهى نكنند و در مواردى كه براى شور فراخوانده مىشوند، نهايت توان فكرى و عملى خويش را مبذول دارند. امام على (ع) در خطبهاى كه قبل از صفين براى يارانش ايراد كرد، پس از نهى آنان از چاپلوسى و ستايش خود و اين كه او را مانند پادشاهان مخاطب نسازند، به مطلب مشورت اشاره نمود و چنين فرمود:
فَلا تَكُفُّوا عَنْ مَقالَةٍ بِحَقٍّ اوْ مَشْوَرَةٍ بِعَدْلٍ. «٤» پس، از گفتن حق يا مشورت عدالتآميز خوددارى نكنيد.