عقده حقارت يكى از مهم‌ترين و مرموزترين بيمارى‌هاى روانى است كه معلول بى‌توجهى به شخصيت كودكان در دوران رشد است. در زير به چند نمونه از اين عوامل اشاره مى‌كنيم:

١. نقص عضو: نقص عضو در كودك دو علت مى‌تواند داشته باشد: اوّل، به صورت ژنتيك يا مادرزادى در او ايجاد شده، دوم، بعد از تولد در اثر بى‌توجهى والدين يا بروز حادثه‌اى دچار نقص عضو شده است. به هر صورت كودكان يا بزرگ‌سالانى كه دچار نقص عضو در ساختمان بدنى خود هستند از دو جهت رنج مى‌برند: اوّل، نقص و محروميتى كه در خود احساس مى‌نمايند. دوم، توهين و تمسخر ديگران.

در تعاليم اسلام به طور عموم استهزاء و اهانت، ملامت و شماتت شده و ممنوع شناخته شده، اولياى اسلام جداً مردم را از اين اعمال ناپسند برحذر داشته‌اند.

رسول خدا (ص) فرموده‌اند: «به مردم بلازده و جذامى، چشم ندوزيد و نگاه طولانى نكنيد كه باعث ملال و آزردگى انسان مى‌شود.»[١]

٢. نام بد: نام، معرف انسان است. يكى از حقوقى كه فرزندان بر گردن اولياى خود دارند، انتخاب نام و فاميل نيكو است: «از حقوق فرزندان بر عهده والدين اين است كه نام خوبى براى او تعيين كنيد و به نيكى ادبش نماييد.»[٢] امام صادق (ع) فرمود: «رسول خدا (ص) نام‌هاى زشت و زننده اشخاص و بلاد را تغيير مى‌داد.»[٣] عمر دخترى داشت كه نامش عاصيه به معناى گناهكار بود. حضرت او را «جميله» گذاشت.

٣. برچسب زدن: يكى از رفتارهايى كه باعث تقويت حسّ حقارت فرزندان شده و چه بسا تا آخر در ذهن كودك باقى مى‌ماند، برچسب زدن به وسيله القاب بد است. خدا در قرآن مى‌فرمايد: «وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ‌؛ شما مردم با ايمان مواظب باشيد كه اسامى بد و لقب‌هاى زشت براى يكديگر نگذاريد.» يكى از روش‌هاى زشت بعضى از مربيان در مدرسه نام‌گذارى دانش‌آموزان با الفاظ تمسخرآميز است. گاهى خود بچه‌ها در محيط مدرسه اين كار را مى‌كنند، وقتى معلم كلمه زشت را به كار برد، بچه‌ها بيشتر تشويق مى‌شوند كه فرد مورد نظر را تمسخر كنند.

٤. اعتياد والدين: فرزندانى كه پدران معتاد دارند حسّ حقارت در آنان تقويت مى‌گردد. يك فرد معتاد در جامعه جايگاهى ندارد و لذا در روابط اجتماعى و حتى در انتخاب همسر و تشكيل خانواده، خانواده معتاد مورد پذيرش عمومى نيست.

٥. فقر و محروميت: محروميت كودك از امكانات زندگى مثل خانه، لباس، غذا و اسباب بازى، زمينه حسّ حقارت را تقويت مى‌كند. كودكى كه در جمع هم‌سالان خود لباس و كفش نامناسب و كهنه دارد، احساس حقارت مى‌كند. گاهى بعضى از كودكان در چنين شرايطى دچار عقده حقارت شده، براى جبران محروميت خود از طُرق مختلفى انتقام مى‌گيرند كه اين نتيجه فقر و ندارى است.[٤]

خلاصه اينكه يكى از اصول مهم در تربيت، توجه به تكريم شخصيت كودك و نوجوان است. اسلام رابطه‌اى را سالم مى‌داند كه براساس احترام متقابل، تكريم شخصيت و عزت نفس باشد.

بنابراين كسانى كه كرامت نفس و شرف معنوى خويش را باور دارند، مايلند كه براى هميشه اين گوهر گرانبها را حفظ كنند. هرگز پيرامون گناه و نادرستى نمى‌گردند. امام هادى (ع) فرمودند: «كسى كه خود را كوچك و موهون بداند و در خود احساس حقارت كند، خويشتن را از شرّ او در امان ندان.» ١٧

توصيه ما اين است كه هر كس در مصدر و بستر تربيت قرار دارد مراقب باشد نسبت به متربّى خود احترام بگذارد و او را گرامى بدارد.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. تعليم و تربيت اسلامى، آموزش عقيدتى سياسى، شماره ١١٤، ص ٦٥.

[٢]. مجلسى، بحارالانوار، ج ١٠٤.

[٣]. ديدگاه‌هاى امام خمينى (ره)، صص ٤- ٦.

[٤]. كنزالعمال، ص ٤٥٦.

[٥]. غرر الحكم، ج ٢، ص ٢١٣.

(٦). همان، نص ٧٧، ج ٢، ص ٢.

[٧]. مكارم الاخلاق، ص ٢٥٥.

[٨]. بحارالانوار، ج ٤٢، ص ٢٨٥.

[٩]. وسايل الشيعه، ج ٨، ص ٤٤١.

[١٠]. بحارالانوار، ج ٤٣، ص ٣٩٨.

[١١]. مستدرك، ج ٢، ص ٦١٨.

[١٢]. بحارالانوار، ج ٢، ص ١٢٢.

[١٣]. مستدرك، ج ٢، ص ٦١٨.

[١٤]. قرب الاسناد، ص ٤٥.

[١٥]. تعليم و تربيت اسلامى، كد ١٠٠٠.

[١٦]. بحارالانوار، ج ١٧، ص ٢١٤.