ظهور امام عصر (ع) واقعه‌اى شريف است كه از زمان حضرت آدم (ع) ١ بسيارى چشم انتظار وقوع آن بوده‌اند و در رأس آنان مى‌توان از انبيا و رسولان الهى و پيروان ايشان ياد كرد. در منابع مختلف و كتاب‌هاى مقدس اديان آسمانى و غير آسمانى متعددى مى‌توان در اين رابطه مطالبى يافت. ٢ در اين ميان، مطالبى كه در منابع اسلامى آمده به مراتب بيش از ديگر متون است. با اين حال با مطالعه مطالب و رواياتى كه درباره ظهور در متون اسلامى آمده چند نكته مهم و اساسى جلب توجه مى‌نمايد:

١. به رغم اهميت و جذابيت ظهور و دوران پس از آن، جز تصويرى اجمالى و كلى از آن دوره ارائه نشده است. آثار مانند «عصر زندگى» نوشته محمد حكيمى، چشم اندازى به حكومت جهانى حضرت مهدى (ع) نوشته نجم الدين طبسى و دولت كريمه امام زمان (ع) نوشته مرتضى مجتهدى سيستانى آثار شاخصى هستند كه به تبيين اين دوره پرداخته‌اند. هرچند محققان و مؤلفان اين آثار تلاش در خور تقديرى براى به تصوير كشيدن اين عصر داشته‌اند، امّا هر خواننده‌اى با مطالعه اين آثار ارزشمند به خوبى و در نهايت وضوح، اجمالى بودن روايات توصيف كننده اين دوران را درمى يابد. اين اجمال را بايد ناشى از ضعف درك و ناتوانى ساكنان دوره‌هاى پيش از ظهور به خصوص مقطع صدور احاديث و مخاطبان اهل بيت (ع) در فهم و تصور اجزاى آن دوره بدانيم؛ براى نمونه و فهم بهتر مى‌توان حالتى را تصور كرد كه شما قصد داريد براى كسى كه پانصد سال قبل مى‌زيسته از اينترنت و موشك و تلفن همراه صحبت كنيد. در چنين شرايطى شما هيچ چاره‌اى جز بيان اجمالى نداريد؛ زيرا اجزاى توصيف شما هر قدر بيشتر شود بر سردرگمى او نيز افزوده مى‌گردد. حال شرايطى را تصور كنيد كه معصومان (ع) حدود دوازده قرن قبل بنا داشته‌اند از دوره‌اى صحبت به ميان آورند كه در آن عقول كامل مى‌شود، ٣ علوم رشدى در حد سيزده و نيم برابر پيدا مى‌كنند، ٤ پايين ترين سطح سواد عمومى جامعه به حد اجتهاد مى‌رسد ٥ و ... طبيعى است كه جز بيان اجمالى چاره‌اى نيست و ما هرگز نمى‌توانيم تصور كنيم اگر كم سوادترين فرد يك جامعه مجتهد باشد، باسوادترين و عالمترين شخص چه سوادى خواهد داشت. به اين موارد بايد حضور ملائك و جنيان را در مناسبات روزمره اجتماع افزود. ٦

٢. منابع، گزارش‌ها و رواياتى كه در آنها به ويژگى‌هاى جهان پس از ظهور اشاره شده است، از حيث اعتبار و صحت اسناد، متنوعند. برخى از آنها را مى‌توان مسلم و صحيح دانست و در عين حال درباره برخى نمى‌توان با قاطعيت اظهار نظر كرد. گاه رواياتى ديده مى‌شوند كه از حيث سند يا محتوا به نظر ضعيف و داراى مشكل مى‌آيند، امّا با گذر ايام صحت آنها اثبات مى‌شود؛ لذا همه اين روايات را نمى‌توان با يك چشم نگريست و در حال حاضر اظهار نطر قطعى نمود. نگاه ما در اين نوشتار نيز از حيث ترتيب مطالب، صحت و اسناد و ... اظهار نظر قطعى نيست و صرفاً بر اساس آنچه به دست ما رسيده حوادث و جريانات پس از ظهور را دنبال نموده‌ايم.

٣. درباره برخى از اين روايت‌ها نيز بايد گفت، اصل ماجرا و اصل آنها متواتر و صحيح است امّا درباره جزئيات آن نمى‌توان با چنين جزمى سخن گفت؛ براى نمونه هرچند به تصريح روايات سفيانى شخصيتى است كه در آستانه ظهور امام عصر (ع) شورش خواهد نمود امّا در عين‌