سال هم همين موضوع مطرح است. ابن‌حجر گفته است: آنچه احاديث بر آن اتفاق دارند اين است كه او بى‌ترديد هفت سال حكومت مى‌كند. و از ابن الحسين ابرى هم نقل شده است كه اخبار مستفيض و متواتر دلالت دارند كه او هفت سال حكومت مى‌كند.»[١]

و در ادامه مى‌نويسد:

«اين قول ظاهرتر و مشهورتر است و اين خود فضيلتى بزرگ براى مهدى است كه قيام او براى اصلاح دينى و دنيايى وعده داده شده، در اين مدت كوتاه رخ مى‌دهد. چنان كه قيام جد بزرگوار او- درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد-

نيز در مدت هشت سال؛ يعنى از سال دوم هجرى به بعد، به ثمر نشست.»[٢]

ايشان در پايان بحث، ديدگاه خود را در زمينه جمع بين روايات اين گونه بيان مى‌كند:

«ممكن است گفته شود دليل اختلاف روايات اين است كه اساساً نمى‌خواسته‌اند حقيقت را در مورد مدت زمان زندگى مهدى بيان كنند- چنان‌كه وقت ظهور او را نيز پوشيده نگه داشته‌اند- تا شنونده خود هر يك از اقوال را كه مايل بود برگزيند و طولانى‌ترين زمان را براى بقاى مهدى آرزو كند. اگر چه ترجيح- چنان‌كه دانستى- با قول هفت سال است و همين هم اقواست.»[٣]

حضرت آيت‌الله مكارم شيرازى نيز در اين باره مى‌نويسد: «گرچه درباره مدت حكومت او احاديث مختلفى در منابع ا سلامى ديده مى‌شود كه از پنج يا هفت سال تا ٣٠٩ سال (مقدار توقف اصحاب كهف در آن غار تاريخى) ذكر شده است كه در واقع ممكن است اشاره به مراحل و دوران‌هاى آن حكومت باشد (آغاز شكل گرفتن و پياده شدنش پنج يا هفت سال و دوران تكاملش چهل سال و دوران نهايى‌اش بيش از سيصد سال! دقت كنيد)، ولى قطع نظر از روايات اسلامى، مسلم است كه اين آوازه‌ها و مقدمات براى يك دوران كوتاه مدت نيست بلكه قطعاً براى مدتى است طولانى كه ارزش اين همه تحمل زحمت و تلاش و كوشش را داشته باشد.»[٤]

ابن حجر عسقلانى از علماى اهل سنت نيز درباره جمع روايات مدت حكومت مهدى موعود، چنين مى‌نويسد:

«در نشانه‌هاى مهدى منتظر روايت‌هاى هفت‌سال بيشتر و مشهورتر هستند. بر فرض درستى همه روايت‌هاى [وارد شده در اين موضوع‌] مى‌توان آنها را اين‌گونه جمع كرد: حكومت او از نظر ظهور در قدرت متفاوت است. پس چهل سال- به عنوان مثال- به اعتبار همه مدت حكومت اوست. هفت سال و مانند آن به اعتبار نهايت ظهور و قدرت حكومت او و بيست سال و مانند آن نيز به اعتبار حد ميانه [ظهور و مدّت حكومت او] است.»[٥]

با توجه به مطالب ياد شده شايد بتوان گفت كه دوران زمامدارى امام مهدى (ع) به طور خاص، يا كلّ مدت استمرار حكومت عادلانه‌اى كه پس از ظهور تشكيل مى‌شود ٣٠٩ سال است و ساير سال‌هايى كه در روايت ذكر شده است- بر فرض صحت روايات- ناظر به دوران‌هاى مختلف استقرار حكومت مهدوى از ظهور امام مهدى (ع) تا تشكيل حكومت است. توجه به نكات زير در تأييد اين برداشت مؤثر است:

١. استقرار حكومت عادلانه در سراسر زمين پس از قرن‌ها حاكميت كفر و ظلم نيازمند مجاهدتى طولانى و گسترده است و قطعاً حضرت مهدى (ع) بايد سال‌ها در جهان حضور داشته باشد تا بتواند به همه اهداف خود جامه عمل بپوشاند.

٢. پذيرش اين مطلب كه مردم قرن‌ها براى تحقق عدل مهدوى در انتظار باشند و سختى‌ها و مشكلات بسيارى را در اين راه تحمل كنند، ولى اين حكومت چند سالى بيشتر به طول نينجامد بسيار دور از ذهن است.

٣. پس از ظهور امام مهدى (ع) عصر رجعت آغاز مى‌شود. پيشوايان معصوم (ع) يكى پس از ديگرى به دنيا باز مى‌گردند و پس از وفات يا شهادت آن حضرت راه او را ادامه مى‌دهند.[٦]

پى‌نوشت‌ها:

[١]. احمدبن حنبل، المسند، ج ٣، ص ٢٨

[٢]. اين احتمال وجود دارد كه كلمه «سبع= هفت» در نسخه بردارى‌هايى كه از كتاب‌هاى روايى صورت گرفته است، تصحيف و تبديل به «تسع= نه» شده باشد.

[٣]. ر. ك: معجم احاديث الإمام المهدى (ع)، ج ٢، ص ٥٢٧.

[٤]. بحارالآنوار، ج ٥١، ص ١٠٤، ح ٣٩.

[٥]. ر. ك: كتاب الغيبة، ص ٣٣١- ٣٣٢.

[٦]. همان، ص ٣٣٢، ح ٤.

[٧]. بشارت الاسلام، ص ٢٥٥؛ الزام الناصب، ص ٣٠٤.

[٨]. بحارالآنوار، ج ٥٢، ص ٢٨٠، ج ٦.

[٩]. بحارالآنوار، ج ٥٢، ص ٣٣٧، ح ٧٧.

[١٠]. همان، ص ٣٣٣، ح ٦١؛ شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص ٢٨٣.

[١١]. بحارالآنوار، ج ٥٢، ص ٢٩١، ح ٣٤.

[١٢]. كتاب الغيبة، ص ٣٣١- ٣٣٢، ح ٣.

[١٣]. بحارالآنوار، ج ٥٢، ص ٢٨٠.

[١٤]. محمدرضا طبسى نجفى، الشيعه و الرجعة، ج ١، ص ٢٢٥.

[١٥]. سيد صدرالدين صدر، المهدى (ع)، ص ٢٤١.

[١٦]. همان، ص ٢٤٢.

[١٧]. همان.

[١٨]. ناصر مكارم شيرازى، حكومت جهانى موعود (عج)، ص ٢٨١.

[١٩]. به نقل از: المهدى، ص ٢٤٢.

(٢٠). ر. ك: بحارالانوار، ج ٥٣، صص ١٣٩- ١٤٤ (باب الرجعة).

[٢١]. بر اساس روايات: پس از ظهور امام مهدى (ع)، ابتدا امام حسين (ع) به عنوان نخستين رجعت كننده به دنيا برمى‌گردد. پس از او اميرمؤمنان على (ع) و پيامبر اكرم (ص) نيز به دنيا رجعت مى‌كنند و ساليان سال به زندگى خود ادامه مى‌دهند.