ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٣ - ٦ حجت هاى الهى، بيان كننده حلال و حرام الهى
در اين زمينه چنين مىخوانيم:
«از زمانى كه خداوند آدم را آفريد تاكنون زمين از حجت خدا خالى نمانده است، خواه آن حجت آشكار و شناخته شده باشد، خواه غايب و پنهان [از ديدهها]. و تا روزى هم كه قيامت برپا شود، زمين از اين حجتهاى الهى خالى نخواهد ماند. اگر اينگونه نبود، خدا پرستيده نمىشد.» ٢١
افزون بر اين روايات كه در آنها به اصل امكان غيبت حجتهاى الهى پرداخته شده است، روايات فراوانى وجود دارد كه در آنها از موارد غيبت حجتهاى خدا در طول تاريخ سخن گفته شده است.
شيخ صدوق (ره) در كتاب «كمالالدّين و تمام النعمة» پس از بيان مقدمهاى طولانى درباره علت تأليف كتاب و پاسخ به برخى شبهههايى كه فرقههاى مختلف در زمينه غيبت امام دوازدهم (ع) مطرح مىكنند، به بيان موارد غيبت پيامبران و حجتهاى الهى در طول تاريخ مىپردازد و با بهرهگيرى از روايات به تفصيل در مورد غيبت ادريس، نوح، صالح، ابراهيم، يوسف، موسى و ... (ع) سخن مىگويد. ٢٢
در اينجا ممكن است اين پرسش مطرح شود كه در صورت غيبت حجتهاى الهى- با همه نقشهاى گستردهاى كه آنها در جوامع انسانى دارند- مردم چگونه از وجود آنها بهرهمند مىشوند؟
در پاسخ اين پرسش چند نكته را يادآور مىشويم:
١. بسيارى از امورى كه در روايات از آنها به عنوان فوايد و آثار وجودى حجتهاى الهى و پيشوايان معصوم (ع) ياد شده است، در زمان غيبت نيز استمرار دارند و غيبت ظاهرى امام هيچ تأثيرى در آنها ندارد. به بيان ديگر، اگرچه مردم در زمان غيبت به ظاهر از وجود امام محروم مىشوند، ولى آثار و بركات متعدد وجود امام- كه پيش از اين به تفصيل درباره آنها سخن گفتيم ٢٣
پيامبر گرامى اسلام در پاسخ اين پرسش جابر بن عبدالله انصارى كه «آيا شيعيان آخرين امام، در زمان غيبتش از او بهرهمند مىشوند؟» مىفرمايد:
«آرى، سوگند به پروردگارى كه مرا به پيامبرى برانگيخت، مردم در زمان غيبت او از نورش، روشنايى مىگيرند و از ولايتش بهرهمند مىشوند، چنانكه از خورشيد در زمانى كه ابرها آن را پوشيدهاند، استفاده مىكنند.» ٢٤
امام صادق (ع) نيز در ادامه روايتى كه پيش از اين نقل شد، در پاسخ اين پرسش راوى كه «مردم چگونه از حجتى كه غايب و پنهان [از ديدهها] ست بهرهمند مىشوند؟» مىفرمايد: «آنچنان كه از خورشيد در زمانى كه ابرها آن را پوشاندهاند استفاده مىكنند.» ٢٥
با نگاهى اجمالى به ويژگىهاى دوازدهگانه امامان معصوم (ع) كه شيخ صدوق (ره) اعتقاد به آنها را از لوازم معرفت امام برشمرده است، درمىيابيم كه غيبت امام در بسيارى از آنها تأثيرى ندارد و اين ويژگىها در هر حال براى آنها ثابت است. به بيان ديگر آنها در حال غيبت و حضور، واليان امر، گواهان بر مردم، راهنمايان به سوى خدا، جايگاههاى علم الهى، پايههاى توحيد، صاحبان معجزهها و نشانهها، مايههاى ثبات و پايدارى جهان، وسيلههاى نجات و رستگارى امت و سرسپردگان امر الهى هستند و مردم از همه اين ويژگىهاى آنها بهرهمند مىشوند.
٢. بىترديد مردم در زمان غيبت، از بسيارى از فوايد و آثار وجودى حجتهاى الهى نظير بيان حلال وحرام الهى، تبيين و تفسير كتاب آسمانى، برپاداشتن حدود الهى، اجراى احكام خدا و ... محروم مىشوند، ولى اين بدان معنا نيست كه مردم در زمان غيبت به حال خود واگذاشته شده و در وادى نادانى و گمراهى رها شدهاند. مطالعه تاريخ غيبت امام دوازدهم نشان مىدهد كه اجداد طاهرين آن امام سالها پيش از آغاز غيبت، مردم را براى اين دوران آماده كرده و با معرفى فقها به عنوان نايبان عام امامان معصوم، تكليف آنها را در زمان غيبت روشن ساختهاند. ٢٦
٣. درست است كه برخى از آثار و فوايد وجودى حجت خدا؛ مانند ولايت سياسى و اداره امور جامعه؛ ولايت تشريع و تبيين حكم الله واقعى؛ بيان معناى دقيق آيات كتاب خدا و تفسير و تأويل آنها و ... به حضور عينى و ملموس او در جامعه بستگى دارد، ولى بايد توجه داشت كه سبب محروميت جوامع انسانى از آثار و فوايد يادشده، خود مردم بودهاند و اگر آنها در پى بهرهمند شدن از اين آثار و فوايد هستند، بايد تلاش كنند كه موانع غيبت برطرف و در ظهور آخرين حجت خدا تعجيل شود.
٥. حجتهاى الهى، معيار تشخيص حق و باطل
يكى ديگر از ويژگىهاى ممتاز حجتهاى خداوند، معيار و شاخص بودن آنها براى شناسايى حق از باطل و معروف از منكر است. مردم براى اينكه بدانند آنچه در زندگى فردى و اجتماعى آنها مىگذرد، حق است يا باطل، معروف است يا منكر، چارهاى جز رجوع به آنان ندارند. در روايتى كه از امام باقر (ع) يا امام صادق (ع) نقل شده است، در اين زمينه چنين مىخوانيم:
«خداوند زمين را بدون عالم نگذاشته است و اگر اينگونه نبود، حق از باطل شناخته نمىشد.» ٢٧
امام صادق (ع) در روايت ديگرى، در اين زمينه چنين مىفرمايد:
«زمين از همان گاه كه پديد آمده، از حجتى عالم كه هر حقى را مردم به دست فراموشى بسپارند، زنده مىكند، تهى نبوده است.» ٢٨
امام باقر (ع) نيز در زمينه مرجعيت امامان در تشخيص حق از باطل و درست از نادرست مىفرمايد:
«مردم تنها به سه چيز تكليف شدهاند: شناخت امامان؛ تسليم شدن به ايشان در آنچه بر آنها وارد مىشود و رجوع به آنها در آنچه در آن اختلاف دارند.» ٢٩
٦. حجتهاى الهى، بيان كننده حلال و حرام الهى
يكى ديگر از ويژگىهاى منحصر به فرد حجتهاى خداوند، مرجعيت آنان براى بيان حلال و حرام الهى است. اين ويژگى از ابتداى تاريخ تا روزى كه بشر در كره زمين حيات دارد، استمرار داشته و خواهد داشت و بشر هيچگاه از راهنمايى حجتهاى الهى بىنياز نخواهد شد. امام صادق (ع) در اين زمينه مىفرمايد: «تا زمانى كه زمين پابرجاست، در آن، براى خدا حجتى است كه حلال و حرام را به مردم مىشناساند و آنها را به راه خدا فرا مىخواند.» ٣٠ آنچه گذشت، بخش كوچكى از معارف ارزشمندى است كه در آموزههاى اسلامى درباره حجتهاى الهى آمده است.
پىنوشتها در دفتر مجله موجود است.