حال نمى‌توان درباره تعداد افرادى كه به دست او در نجف و بغداد و ديگر شهرهاى عراق يا مدينه كشته خواهند شد صحبت نمود؛ زيرا معلوم نيست تعداد بيان شده در روايات‌ ٧ بيان كننده كثرت بوده‌اند يا تعداد دقيق. يا در مواردى مانند طلوع خورشيد از مغرب نمى‌توان به قطع گفت آيا منظور واقعا تغيير در روال عادى طبيعت است يا بايد براى فهم اين عبارت از ابزارى مانند تاويل (كه البته علم اصلى آن نزد اهل بيت عليهم است) تمسك جست؟!

٤. درباره مدت حكومت امام عصر (ع) عبارات مختلفى يافت مى‌شود كه گاه صحبت از ٣ يا ٥ يا ٧ سال است و گاه ٣٠٩ سال. ديدگاه مختار ما در اين نوشتار رقم حداقل ٣٠٩ سال است‌ ٨ با تأكيد بر اينكه نمى‌دانيم اين ٣٠٩ سال بر اساس محاسبات عادى ماست يا بر اساس محاسبات روزهاى قيامت و خدايى كه به تصريح آيه ٤٧ سوره حج و آيه چهارم سوره معارج هر سال خدايى معادل پنجاه‌هزار سال‌هاى ماست. احتمال اينكه محاسبات سال و ماه در اين دوره حالت سومى باشد منتفى نيست، به خصوص كه جريان طبيعت در آن دوره با دوره‌هاى پيش از خود متفاوت است. براى نمونه اينكه در روايات آمده مردم با وجود نور امام عصر (ع) از نور خورشيد بى‌نياز مى‌شوند ٩ اگر بيانى تأويل‌پذير نباشد و دقيقاً همين اتفاق بيفتد بايد معيار ديگرى براى شمارش سال و ماه و حتى روز و ساعت به كار گرفته شود؛ زيرا مبناى محاسبه ما براى ساعت، روز، هفته و ماه و سال خورشيد است. ما از اين مطلب نيز بى‌اطّلاعيم.

از ظهور تا قيامت‌

هرچند راويان و مؤلفان حوزه مهدويت مانند بسيارى ديگر از حوزه‌هاى اسلامى چندان به موضوع توالى حوادث و اتفاقات توجه جدى نداشته‌اند و از همين رو مجموعه قابل توجهى از آنچه امروز درباره گذشته و آينده در اختيار داريم فاقد ترتيب و توالى تاريخى هستند با اين اگر مجموعه روايات بيان كننده ظهور را اگر كنار هم بچينيم با در نظر گرفتن مقدمات پيش گفته مى‌توان مقاطع پس از ظهور را چنين تصوير نمود:

١. ظهور اصغر

غيبت امام عصر (ع) داراى دو مرحله صغرى و كبرى بود. مرحله اوّل تا سال ٣٢٩ هجرى ادامه يافت و از آن پس مرحله دوم آغاز گشت. تا كنون حدود يازده قرن از آن تاريخ مى‌گذرد. هرچند مجموعه‌اى از روايات از معصومان پيش از امام زمان (ع) درباره غيبت نقل شده و دهان به دهان و سينه به سينه در ميان شيعيان منتقل مى‌شد امّا با اين حال براى آماده سازى شيعيان ماجراى غيبت طى دو مرحله رخ داد. جالب اينجاست كه به رغم اين تمهيد و مقدمه چينى، بنا بر آنچه در برخى منابع تاريخى آمده شيعيان به فرقه‌هاى متعدد تقسيم شدند ١٠ و با زحمات بزرگانى مانند شيخ كلينى، شيخ صدوق و شيخ مفيد بود كه از آن فرقه‌ها تنها شيعيان دوازده امامى باقى ماندند. ١١

يكى از اتفاقات مهمى كه در دوره غيبت كبرى افتاده و به راحتى مى‌توانيم آن را در اطراف خود ببينيم عادت كردن شيعيان به غيبت امام عصر (ع) است. اين ماجرا تا آنجا پيش مى‌رود و ادامه مى‌يابد كه به تعبير روايات مردم مى‌گويند به ايشان و خاندان پيامبر (ص) ما را نيازى نيست. ١٢ از همين رو پيش از ظهور حضرت مهدى (ع) دوره‌اى را كه از آن با عنوان دوره ظهور اصغر ياد مى‌شود، شاهد خواهيم بود كه همانند دوره غيبت صغرى زمينه ساز دوره بعد خواهد شد. روايات مقطع كوتاهى پيش از