كلمه «اشراط» جمع «شَرَط» به معناى علامت و نشان است.[١] «اشراط الساعة» يا «اشراط يوم القيامة» در اصطلاح عبارت از «نشانه‌هاى برپايى قيامت» است. در منابع روايى، از برخى نشانه‌هاى ظهور به عنوان نشانه‌هاى برپايى قيامت ياد شده است.[٢]

پيامبر گرامى اسلام (ص) از همان سال‌هاى آغازين بعثت، بر اساس دانش ماورايى خود، به پيش‌گويى رويدادهاى مختلف فرهنگى، سياسى و اجتماعى مى‌پرداخت كه در آينده‌هاى دور و نزديك در جامعه اسلامى روى خواهد داد. به تعبير برخى از روايات، ايشان، مسلمانان را از همه حوادثى كه تا آستانه قيامت رخ خواهد داد، آگاه مى‌كرد. آن حضرت گاه مسلمانان را نسبت به رخدادهاى مباركى كه در آينده رخ‌خواهد نمود، مژده و بشارت مى‌داد و گاه آنان را از وقايع شومى كه پيش روى آنهاست، برحذر مى‌داشت. اين رويه مستمر پيامبر اكرم (ص) در مورد پيش‌گويى رويدادهاى مختلف به ويژه رويدادهايى كه در آخرالزمان رخ خواهد داد، موجب شد كه مسلمانان در طول سال‌هاى پربركت حيات رسول گرامى اسلام (ص) از گنجينه ارزشمندى از روايات مربوط به حوادث آينده برخوردار شوند؛ گنجينه‌اى كه از همان سده‌هاى آغازين گسترش اسلام به دست مؤلفان، مورخان و محدّثان، جمع‌آورى و در اختيار نسل‌هاى آينده گذاشته شد.

مؤلفان اسلامى مجموعه روايت‌هايى را كه به ويژه از پيامبر اسلام در زمينه حوادث مختلف اجتماعى و سياسى وارد شده بود، در كتاب‌هايى كه معمولًا با عناوينى همچون علامات المهدى، علامات مهدى آخرالزمان، علايم الظهور، أشراط الساعة، علامات الساعة، علامات يوم القيامه، الفتن، الملاحم، الفتن و المحن، الفتن و ... ناميده مى‌شده است، جمع‌آورى كرده‌اند.[٣]

گفتنى است كتاب‌شناس بزرگ شيعى، «آقا بزرگ تهرانى»؛ از بيش از سى مورد كتاب كه با عناوينى نظير «الفتن و الملاحم» نوشته شده‌اند، ياد كرده است.[٤]

٥. شرايط ظهور

به مجموعه زمينه‌ها و بسترهاى فرهنگى، سياسى و اقتصادى كه در صورت فراهم‌شدن آنها ظهور امام مهدى (ع) رخ خواهد داد، «شرايط ظهور» گفته مى‌شود. البته در اينكه با قاطعيت بتوان امورى را از شرايط ظهور برشمرد و ادعا كرد كه با تحقق آنها حتماً ظهور محقق خواهد شد، ترديد وجود دارد، با اين حال، شايد بتوان از برخى روايات چنين استفاده كرد كه امورى مانند آمادگى فكرى و عملى مردم براى ظهور امام عدالت‌گستر، عزم جدى آنها براى وفا به پيمان خود در برابر آن امام، وجود تعداد كافى ياران مخلص و وفادار، نااميدى كامل مردم از طرح‌ها و برنامه‌هاى دست‌ساخته بشر براى اصلاح وضع جهان و ... از شرايط ظهور به شمار مى‌آيند.

گفتنى است برخى افراد، نشانه‌هاى ظهور را با شرايط ظهور اشتباه مى‌گيرند و گمان مى‌كنند ظهور امام مهدى (ع) به تحقق اين نشانه‌ها بستگى دارد و تا زمانى كه آنها رخ ندهد، لزوماً ظهور واقع نخواهد شد، در حالى كه نشانه‌هاى ظهور تنها جنبه آگاهى‌بخشى، بيدارسازى و هشداردهى دارند و راه‌هايى براى تشخيص منجى موعود حقيقى از موعودهاى دروغين به شمار مى‌آيند. بنابراين، چه بسا امكان دارد كه اراده خداوند به ظهور امام مهدى (ع) تعلق گيرد بى‌آنكه برخى از نشانه‌هاى ظهور محقق شده باشند. در معارف شيعى، از اين موضوع به «بداء» تعبير مى‌شود.[٥]

پى‌نوشت‌ها:

[١]. لسان العرب، ج ١٢، ص ٢٥٤، ماده «لحم».

[٢]. همان، ج ١٠، ص ١٧٨، ماده «فتن».

[٣]. همان، ج ٧، ص ٨٢.

[٤]. در يكى از اين روايات نشانه‌هاى برپايى قيامت به نقل از پيامبر اكرم (ص) چنين بيان شده است: «لا تقوم الساعة حتى تكون عشر آيات: الدجال و الدخان و طلوع الشمس من مغربها، و دابّة الأرض و يأجوج و مأجوج و ثلاثة خسوف: خسف بالمشرق و خسف بالمغرب و خسف بجزيرة العرب و نار تخرج من قعر عدن تسوق الناس إلى المحشر تنزل معهم إذا نزلوا و تقبل معهم إذا أقبلوا.» بحار الأنوار، ج ٦، ص ٣٠٣، ح ١ و ج ٥٢، ص ٢٠٩.

[٥]. ر. ك: نعيم بن حماد بن معاويه، الفتن، تحقيق: مجدى بن منصور بن سيد الشورى، بيروت، دارالكتب العلميه، ١٤١٨ ه. ق، ص ١١.

[٦]. ر. ك: آقا بزرگ طهرانى، الذريعة إلى تصانيف الشيعه، چاپ دوم: بيروت، دارالاضواء، بى‌تا، ج ١٦، صص ١١٤- ١١٢، ج ٢٢، صص ١٩٠- ١٨٧. برخى از مهم‌ترين كتاب‌هايى كه با عناوين ياد شده به رشته تحرير درآمده‌اند، به اين شرح است:

ابوعبدالله نعيم بن حماد مروزى، معروف به ابن حماد (م ٢٨٨ ه. ق)، الفتن، ٢ جلد، چاپ اول: قاهره، توحيد، ١٤١٢ ه. ق؛ ابوالقاسم على بن موسى بن طاووس، معروف به سيد بن طاووس (م ٦٢٤ ه. ق)، الملاحم و الفتن فى ظهور الغايب المنتظر، چاپ پنجم: قم، رضى، ١٣٩٨ ه. ق. كتاب يادشده با اين نام نيز به چاپ رسيده است: التشريف بالمنن فى التعريف بالفتن، تحقيق: مؤسسه صاحب الامر) عج)، چاپ اول: اصفهان، گلبهار، ١٤١٦ ه. ق؛ ابوالفداء اسماعيل بن كثير دمشقى، معروف به ابن كثير (م ٧٧٤ ه. ق)، النهاية فى الفتن و الملاحم، تحقيق: محمد احمد عبدالعزيز، ٢ جلد، بيروت، دارالجيل، بى‌تا؛ ابوالفداء اسماعيل بن كثير دمشقى، معروف به ابن كثير، علامات يوم القيامة، چاپ اول: قاهره، مكتبة القرآن، ١٤٠٨ ه. ق؛ على بن حسام‌الدين متقى هندى (م ٩٧٥ ه. ق)، البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان، تحقيق: على‌اكبر غفارى، تهران، رضوان، ١٣٩٩ ه. ق؛ سيد شريف محمد بن رسول برزنجى (م ١١٠٣ ه. ق)، الإشاعة لأشراط الساعة، چاپ چهارم: بيروت، دارالكتاب العلمية، بى‌تا.

[٧]. درباره موضوع «بداء» به مقاله‌اى كه در صفحات ٣٦- ٣٩ همين شماره مجله آمده است مراجعه نماييد ..