آيا تاكنون به دخالت و نحوه كين‌ورزى و عمل ابليس وجنودش در كار و بار انسان‌ها انديشيده‌ايد؟ آيا مى‌توان در تحليل وقايع تاريخى تنها به عوامل معلوم مادى و تجربى تكيه كرد؟

بايد ديد نحوه تحليل قرآن و روايات درباره رخدادها چگونه است؟

١. ادبيات قرآنى و روايى‌

اگر آيات قرآن يا خطبه‌هاى اميرالمؤمنين (ع) را در مقام تحليل شرايط و پديده‌هاى تاريخى مرور كنيم، به خوبى درمى‌يابيم كه غيب و جنود باطنى حق و باطل در اين تحليل‌ها حضورى چشمگير دارند.

تحليل جنگ بدر در سوره انفال يك نمونه خوب است:

«هنگامى كه خدا حق و باطل را از يكديگر مشخص و معلوم ساخت؛ شيطان كارهاى مشركان را در جنگ بدر برايشان آراست و به آنان گفت: امروز با اين ساز و برگ نظامى و انبوه نفرات هيچ گروهى از مردم بر شما چيره نمى‌شود و من خود حمايتگر شما هستم». ١

نهج‌البلاغه حضرت امير (ع) نيز مملو از اين تحليل‌هاست؛ مثلًا حضرت در خطبه ٢٢، لشكركشى ناكثين، واقعه را با اين تعبير كه شيطان، حزب و طرفداران خويش را بسيج كرده و سپاه خود را گرد آورده است، تحليل مى‌فرمايد.

٢. اين ادبيات در دنياى مدرن‌

امّا اين ادبيات در تحليل حوادث سياسى- اجتماعى در دنياى مدرن با اين استدلال كه ذائقه مخاطبان آمادگى ندارد تا از شاخه‌هاى غيبى و پديده‌هاى ماورايى در تحليل مسئله استفاده كنيم، غريب مانده است. اين مسئله، محصول دنيازدگى و سكولار شدن فرهنگى است كه از تمدن غرب به ما هم سرايت كرده است. تقدس‌زدايى و غيبت‌شويى از همه عرصه‌هاى زندگى بشر از رنسانس به اين سو در دستوركار اين تمدن بوده است. اين تمدّن، عقل را براى بررسى وجود چنين عوالم و چنان سلسله طولى ناتوان مى‌خواند و دين را كه به اثبات جزئى و تفصيلى اين موجودات ماورايى مى‌پردازد، متعلق به عصر خرافه مى‌داند و آن را از اعتبار و حجيّت مى‌اندازد. اوج اين رويكرد را در مكتب تجربه‌گرا و پوزيتويسم «حلقه وين» شاهديم كه آثار آن در علوم تجربى و اجتماعى هنوز وجود دارد.

٣. نزاع دائمى كفر و ايمان‌

مؤمنان با مراجعه به كتب آسمانى به خصوص قرآن كريم و با تورّق قرآن و روايات معصومين (ع) به خوبى به اين مطلب و نحوه عمل و دخالت نيروهاى شيطانى در كار مردم جهان پى مى‌برند. روايات قطعى از مواجهه مستمر ابليس با اولياى خدا پرده برمى‌دارد. تعابيرى مثل «دولت آدم»، «دولت ابليس» در طول تاريخ تعابيرى شايع در روايات ماست.

ماجراى معارضه ابليس با اولياى خدا به داستان خلقت‌