ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٨ - ١ مفهوم بداء
بداء
رضا برنجكار
بداء يكى از آموزههاى مهمّ اسلامى است كه اعتقاد به آن، نقش مؤثرى در خداشناسى، پيامبرشناسى، امامشناسى و انسانشناسى دارد. آيات قرآن كريم و احاديث نقل شده در كتابهاى شيعه و سنّى به روشنى بر بداء دلالت دارند. با اين همه، برخى از علماى سنّى بداء را انكار نمودهاند از آن جهت كه معناى آن را به درستى درك نكرده و پنداشتهاند بداء با علم ذاتى و ازلى خدا در تعارض است.
[١.] مفهوم بداء
بداء عبارت است از تغيير در قضا و قدر غير حتمى. آموزههاى مبتنى بر تقسيم قضا و قدر، به حتمى و غيرحتمى تقسيم مىشود كه بايد دانست امكان تغيير در قسم غيرحتمى وجود دارد. امام باقر (ع) مىفرمايند: «برخى امور، حتمىاند كه ناگزير موجود خواهند شد. برخى امور ديگر، در نزد خدا موقوفاند كه خدا با مشيّت خود، برخى از اين امور را مقدّم مىكند، برخى ديگر را از بين مىبرد و برخى ديگر را محكم مىدارد و موجود مىسازد».[١]
بداء از ريشه «بدو» به معناى ظهور است و به دو معنا به كار مىرود: ظهور پس از خفاء و پيدايش رأى جديد.[٢] معناى اخير، خود به دو صورت ممكن است رخ دهد: پيدايش رأى بدون سابقه رأى قبلى و پيدايش رأى بر خلاف رأى قبلى. مقصود از بداء در قرآن و احاديث، همين معناى سوم است.
از مهمترين آياتى كه در مورد بداء در قرآن وجود دارد و در احاديث به آن استناد شده مىتوان به آيه زير اشاره كرد: «خدا هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد، اثبات مىكند و امّالكتاب نزد اوست».[٣]
ظاهر آيه شريفه اين است كه اگر خدا بخواهد برخى امور موجود را محو و برخى امور غير موجود را تثبيت مىكند. امام صادق (ع) مىفرمايند: «آيا محو، جز به چيز ثابت و موجود تعلّق مىگيرد؟ و آيا وجود بخشيدن مگر به چيزى كه نبوده، تعلّق مىگيرد»؟[٤]
اين محو و اثبات در مورد همه ممكنات جهان صادق است، از جمله مقدمات فعل الهى همچون قضا و قدر. بنابراين براساس ظاهر آيه شريفه ممكن است قضا و قدر موجود تغيير كند؛ به اين معنا كه قضا و قدرى پاك