به نظر مى‌رسد همين مقدار سند تاريخى در مورد آمادگى علمى و عدم حيرت شيعيان و خاصان امام عسكرى (ع) در مواجهه با پديده غيبت كافى باشد. بدون ترديد علاقه‌مندان مى‌توانند در صورت مراجعه، به اسناد تاريخى بيشترى دست پيدا كنند كه خارج از مجال اين مقاله است.

د- معصومين و آماده‌سازى شيعيان‌

از زمان پيامبر تا زمان شهادت امام حسن عسكرى معصومين (ع) پيوسته بشارت دهنده تولد امام زمان (ع) بوده و ابعاد مختلف غيبت ايشان را براى همه مسلمانان و بطور خاص براى شيعيان، تبيين كرده بودند. به صورتى كه يكى از موضوعات مهم، كه احاديث بسيارى در آن زمينه وجود دارد، موضوع غيبت امام زمان (ع) است. حضرت آيت‌اللَّه صافى گلپايگانى بخشى از اين احاديث را در كتاب منتخب‌الاثر جمع‌آورى كرده‌اند[٥] كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

- امام زمان داراى دو غيبت است- ١٠ حديث؛

- غيبت او طولانى خواهد بود- ٩١ حديث؛

- چگونگى برخوردارى مردم از او در زمان غيبتش- ٧ حديث؛

- عمر او بسيار طولانى است- ٣١٨ حديث؛

- مخفى بودن ولادتش- ١٤ حديث؛

- دشمنان خدا را مى‌كشد و زمين را از شرك پاك مى‌كند- ١٩ حديث؛

- در مورد سيره و روش او- ٣٠ حديث؛

- ظاهر نخواهد شد مگر بعد از امتحان سخت- ٢٤ حديث؛

- چگونگى ظهورش- ١٢ حديث؛

- فتنه‌ها و گناهانى كه قبل از ظهور او خواهد بود- ٣٧ حديث؛

- بيعت هيچ كسى را برعهده ندارد- ١٠ حديث؛

- كيفيت بيعت مردم با او در زمان ظهور- ١١ حديث؛

- پذيرش اسلام توسط همه مردم جهان- ٧ حديث؛

- گسترش عدل توسط او- ١٢٩ حديث؛

- آباد شدن تمام زمين در زمان حكومت او- ٥ حديث؛

- پرهيز از انكار او- ٩ حديث؛

- پاداش و اجر انتظار فرج- ٢٣ حديث؛

- تكاليف شيعيان- ٥٤ حديث؛

- اجر و پاداش افرادى كه در زمان غيبتش به او ايمان دارند- ٢٣ حديث؛

- عدم جواز وقت تعيين كردن براى ظهورش- ٧ حديث؛

- محل برپا شدن منبر ايشان در زمان ظهور- ١٧ حديث.

در رواياتى كه از معصومين (ع) نقل شده است مسائل بسيار جزئى، مانند نوع لباس، غذا، تعداد ياران و حتى روحيات و رفتار آنها، بيان شده است كه ذكر همه آنها، فرصت زيادى مى‌طلبد. بنابراين در هنگام غيبت امام زمان (ع) هيچگونه نكته مبهمى كه از قبل تعيين و مشخص نشده باشد، وجود نداشت. بنابراين نمى‌توان باور كرد كه با شروع غيبت امام عصر (ع)، شيعيان دچار حيرت شده باشند وحتى اين حيرت صد سال نيز ادامه يافته باشد. در حقيقت شواهد تاريخى از اين نظريه حمايت نمى‌كند.

توجه به اين نكته نيز بسيار ضرورى است كه گنجينه روايات و احاديثى كه هم‌اكنون در اختيار ما شيعيان قرار دارد، علاوه بر اينكه بنياد و مبناى عقايد و احكام ما را تشكيل مى‌دهد، از لحاظ تاريخى نيز اسناد معتبر و بسيار مهمى است؛ زيرا راويان و محدثان شيعه اين احاديث را با دقت بسيار و با انگيزه ارايه خدمات دينى جمع‌آورى و مدون كرده‌اند و از آنجا كه اين احاديث و روايات با عقايد آنها سر و كار داشته است، بدون تحقيق و اطمينان از ابعاد مختلف، آنها را نقل و يادداشت نمى‌كرده‌اند. بنابراين در ارايه گزارش تاريخى به راحتى مى‌توان به آنها (به ويژه اخبار متواتر) استناد كرد.

٢- تئورى امامت به شيعيان مى‌گفت: امام بايد هميشه در جامعه حىّ و حاضر باشد. وجود او (امام) اساساً براى اداره اجتماع و هدايت مردم به راه راست است.

الف- سيره معصومين‌

اگر شيعيان در قرن سوم هجرى كه‌