مفهوم آن مراد است؛ يعنى وقتى مى‌گوييم حكومت حضرت مهدى (ع) آخرين دولت است، هم به اين معنى است كه آخرين و مترقى‌ترين انديشه در باب حكومت و زمامدارى است و هم به اين معنى است كه پس از آن دولت ديگرى حاكميت نمى‌يابد و تا پايان تاريخ ادامه مى‌يابد. امام باقر (ع) به دنبال اين كه مى‌فرمايند «دولت ما آخرين دولت است»، چنين ادامه مى‌دهند:

ولم يبق أهل بيت لهم دولة إلّا ملكوا قبلنا.[١]

هيچ خاندان داراى حكومتى باقى نمى‌ماند، مگر اين كه قبل از ما به حكومت مى‌رسند.

امام صادق (ع) نيز در همين رابطه مى‌فرمايند:

ما يكون هذا الامر حتى لايبقى صنف من‌الناس إلّا و قد ولّوا على‌الناس ... ثم يقوم القائم بالحقّ والعدل.[٢]

اين امر (حكومت ما اهل بيت) فرا نرسد تا اينكه همه گروه‌ها بر مردم حكومت كرده باشند ... آنگاه قائم (ع) قيام مى‌كند و حق و عدالت را برپا مى‌دارد.

كلام امام صادق (ع) وضوح بيشترى دارد. آنچه از اين دو حديث برمى‌آيد اين است كه همه گروه‌ها و صاحب‌نظرانى كه درباره حكومت، ايده و نظريه‌اى دارند، به حكومت مى‌رسند و پس از همه آنها نظريه امامت، حاكميت مى‌يابد. اين بدين معنى است كه اولًا هر نظريه‌اى كه به انديشه بشر برسد، حاكميت مى‌يابد و ثانياً روزگارى فرا مى‌رسد كه فكر بشر، سخنى براى گفتن ندارد؛ آنگاه نظريه امامت حاكميت مى‌يابد. بنابراين، آخرين دولت يعنى آخرين نظريه‌اى كه حكومتى بر مبناى آن تشكيل مى‌شود و پس از آن نظريه ديگرى وجود نخواهد داشت. اين سخن، صفت «آخرين» را تفسير مى‌كند اما اين امكان را نيز نفى نمى‌كند كه شايد پس از اين دولت، حكومت ديگرى بر مبناى نظريه‌هاى قبلى شكل بگيرد.

از برخى ديگر از روايات، مفهوم زمانى را نيز مى‌توان فهميد و بر اين اساس دولت اهل بيت، هم از نظر انديشه آخرين است و هم از نظر زمانى؛ يعنى نه پس از آن انديشه جديدتر و مترقى‌ترى وجود خواهد داشت و نه پس از آن حكومت ديگرى شكل خواهد گرفت. امام باقر (ع) پس از آن كه در دربار هشام فرمودند «دولت شما دولت حال است و دولت ما دولت آينده»، تصريح مى‌كنند كه:

وليس بعد ملكنا ملك؛ لانّا أهل العاقبة، يقول‌الله عزّوجلّ: «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ»[٣]

و بعد از حكومت ما حكومتى نباشد؛ زيرا ما همان كسانى هستيم كه عاقبت از آنان است، خداوند مى‌فرمايد: «سرانجام نيك از آن پرهيزكاران است».

در اين حديث، دو نكته قابل توجه وجود دارد؛ يكى تصريح به اين كه پس از حكومت اهل بيت، حكومت ديگرى وجود نخواهد داشت و ديگرى مستند نمودن اين ادعا به آيه شريفه‌ «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ». از اين استناد، تفسير آيه شريفه نيز به دست مى‌آيد و با تكيه بر آن، گذشته از حديث، آيه نيز مى‌تواند آخر بودن زمانى را گواهى دهد.

جالب اين كه اين جمله از قرآن كريم، فراز پايانى آيه‌اى است كه در آغاز آن چنين آمده است:

إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ.

زمين از آنف خداست و به هر كس از بندگانش كه بخواهد آن را به ميراث مى‌دهد.

همانگونه كه مى‌دانيد اين فراز از آيه، نيز مربوط به حكومت حضرت مهدى (ع) است و لذا تأييدى است بر اين كه فراز «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» هم مربوط به حكومت حضرت مهدى (ع) است و با تفسير معصوم (ع)، مفهوم آن اين است كه پس از دولت مهدوى، دولت ديگرى وجود ندارد.

امام باقر (ع) مى‌فرمايند:

وجدنا فى كتاب على عليه‌السلام‌ «إِنَّالْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» أنا و أهل بيتى الذين‌