اوّل خوب است بدانى فضاهاى سايبرى به حسب آمار، موجب افت تحصيلى ٧٠% دانش‌آموزان شده است؛ يعنى تحقّق همان فراغت انفعالى. حال افت معنوى چقدر است، محاسبه‌اش آسان نيست؛ امّا شايد بيش از ٧٠% شود.

قبل از واتس‌آپ و وى‌چت(VChat) و نيمباز(Nimbuzz) ، اس‌ام‌اس(SMS) بود. طبق آمار «وزارت ارتباطات»، اغلب كاربران‌SMS جوانان هستند و ٥٠% مضامين آن نيز سرگرمى و لطيفه است؛ يعنى از ٤٠ ميليون پيامك، روزانه ٢٠ ميليون لطيفه و سرگرمى است. پس تأييد مى‌كنى كه اين ابزار، داخل در صنعت سرگرمى و عمده‌ترين پركننده فراغت ما شده‌اند. حالا سؤال اينجاست اين از كدام نوع فراغت است؟ آيا اين مضامين توليد شده خود فرد است يا عمدتاً فقط خواننده و ناشرند؟! (يعنى فراغت انفعالى)

طبق آمار، منبع عمده پيامك‌ها از اينترنت است؛ «جست‌وجوى اس‌ام‌اس» يكى از ده اسم برتر جست‌وجو در اينترنت است. كتاب‌هاى پيامك و سايت‌هاى مختص به آن هم، گوياى اين درخواست بالاست. پس عمدتاً ما مصرف كننده‌ايم و يك توزيع كننده كه گاهى فرصت بررسى صحّت و سقم يا اراده ارزش‌گذارى خوبى و بدى آن لطيفه‌ها را هم نداريم و فقط نشر مى‌دهيم! حال واتس‌آپ را با اس‌ام‌اس مقايسه كنيد. اصلًا قابل مقايسه نيست! اينجا حجم مصرف ما و حجم بمباران شدن ما توسط عكس و مطلب و ... بسيار زياد است. كاملًا خلّاقيت و اراده در ما، ضعيف مى‌شود.

پيام‌هاى واتس‌آپ‌

پيام‌هاى انتقالى توسط واتس‌آپ، عمدتاً يا از حريم خصوصى خودمان و حرف و عكس از زندگى شخصى است يا صفحات پر بيننده اينترنت.

نمى‌دانم تا اينجا قبول دارى يك ابزار جديد و مدرن به شكل فرهنگى، حريم همه ما را گرفته و از نمونه‌هايى است كه پيامبر (ص) و على (ع) براى آن كفّاره معلوم كرده‌اند يا نه؟!

اما كفّاره‌اش چيست؟ كاملًا وابسته است به تأثيرى كه بر ما مى‌نهد. كفّاره براى پوشاندن و جبران خسارت آن است.

كفّاره اوّل‌

گفتيم درصدى از پيام‌هاى واتس‌آپ مربوط به حريم شخصى و زندگى خودمان است. يك توجّه مهمّ روان‌شناسى در اين باره: خصوصيّت اپليكيشن‌هاى ارتباطى (مثل واتس‌آپ و ... و حتّى اس‌ام‌اس) خود ابرازگرى، خود گشودگى و خودافشاگرى بيشتر است. اگر باور نمى‌كنيد امتحان كنيد. بسيارى از مواقع چيزى كه در حضور شخصى از گفتنش حيا دارى، با يك پيامك به او ارسال مى‌كنيم. چرا؟! چون در مواجهه واقعى و حضورى، چشم و گوش و زبان و ... همه مواجهند و پيام حيا به ما مخابره كرده، شرم مانع از گفتن مى‌شود؛ امّا وقتى اين مواجهه، غير حضورى (مجازى) مى‌شود و ما به جاى طرف، چشممان به صفحه موبايل و كلمات است، ديگر بازدارنده‌هاى حيا در ما كار نمى‌كنند و به راحتى روى صفحه، احساسات، خاطرات، هيجانات و چيزهايى را مى‌نويسيم كه در حضور طرف مقابل، نمى‌توانيم بگوييم و اين يعنى خود افشاگرى بيشتر.

دخترى كه آلبوم شخصى‌اش را قبل از آمدن مهمان از اتاق بر مى‌دارد؛ امّا به راحتى عكس خود را براى گروه واتس‌آپ مى گذارد! به همان دليل است؛ خود ابرازگرى بيشتر.

به همين دليل، اين‌گونه رسانه‌هاى مجازى خيلى بيشتر از نامه‌ها و ... وارد حريم خصوصى ما مى‌شوند. (پس كفّاره دارند.)

اميرالمؤمنين (ع) فرمودند:

«مَنْ بَذَلَ عِرْضَهُ ذَل؛[٢]

هركس آبروى خود را به ديگران هديه كند، ذليل مى‌شود.»

در روايت ديگر فرمودند: حقير مى‌شود و چقدر اين معنا حكيمانه است. نفرمودند: آبرويت را ببرند، فرمودند: خودت بذل و هديه‌اش كنى! اين اتّفاق كجا بيشتر مى‌افتد؟! پس يكى از كفّاره‌هاى واتس‌آپ حفظ عِرض و آبرويت است. صيانت از حريم خصوصى. اگر مدّتى با كسى پيامك بازى يا در گروهى خودمانى شود، درصد خود ابرازگرى افزايش مى‌يابد. پس، از صميميّت‌هاى پيامكى و واتس‌آپى اجتناب كن. يك مدّتى با آن فرد و آن گروه كه حرف‌هاى شخصى مى‌زنى، قطع ارتباط كن تا حيا تجديد شود و الّا به زشتى‌ها مى‌كشد.

فرمودند:

«الْحَيَاءُ يَصُدُّ عَنْ فِعْلِ الْقَبِيح؛[٣]

حيا، از افعال قبيح باز مى‌دارد.»

حتماً مراقب ابراز احساسات خود باش. امام صادق (ع) فرمودند: «چه بسا كسى سخن نابه‌جايى بگويد و با آن، برخود، جنايت كند.»

در مقابل، در عالم واقعى معمولًا شرم‌هاى بيجا، مانع از نهى از منكر كردن ماست. در فضاى مجازى، اين شرم هم كم است. پس فرصت خوبى است كه بيشتر ناهى از منكر باشى. اگر حرف يا عكس، جك يا لطيفه و مطلبى مغاير با شأن بود، عادتاً بايد راحت‌تر از عالم واقعى بتوانى طرف را نهى از منكر كنى. اين هم كفّاره دوم است. اگر ناهى از منكر باشى، آن حياى نيكو در تو فعّال‌تر مى‌شود و مضرّات خود افشاگرى و حريم‌شكنى كمتر مى‌گردد.

كفّاره سوم‌

حال اگر پيام‌ها نه صرفاً مسائل شخصى، بلكه مطالب عمومى باشد كه به ما برسد، چه كنيم؟

اشاره شد در عصر انفجار اطّلاعات هستيم. واتس‌آپ و اپليكيشن‌هاى ارتباطى، مثل آن، كاربر را با مطالب بسيارى مواجه مى‌كنند. اگر عضو چند گروه شده باشيد، اين مطالب پشت سر هم به شما مى‌رسد كه بررسى‌اش از عهده شما و وقتتان خارج است. امام على (ع) اين حقيقت‌