هنگام قيام قائم (ع)، كليّه مساجد، ساده و بدون كنگره، آن‌گونه كه در زمان رسول خدا (ص) بود، تغيير شكل داده مى‌شوند. اطلاق اين روايات، شامل «مسجدالحرام» و «مسجدالنّبى (ص)» نيز مى‌گردد. از آنچه گفته شد، مى‌توان به دست آورد كه سيماى مساجد در عصر ظهور، اين‌گونه خواهد بود:

١. رعايت اصل سادگى در بنا و ساخت مساجد؛

٢. دورى از تجمّل‌گرايى و زدودن بدعت‌ها و ظواهر غيراسلامى؛

٣. احياى ارزش‌هاى اسلامى دوران بعثت پيامبر اكرم (ص) در معمارى مساجد؛

٤. توجّه به معنويت مساجد و پرهيز از ظاهرآرايى.[١]

مسجد مركز حكومت و سكونت‌

هر حكومتى، نياز به مركز فرمانروايى و دارالاماره دارد كه در آنجا، به امور كشورى رسيدگى مى‌شود. در زمان پيامبر اكرم (ص) طبق اين اصل عمومى، مدينه مركزيّت يافت و «مسجدالنّبى (ص)» به عنوان ستاد فرماندهى آن حضرت قرار گرفت. حضرت مهدى (عج) نيز به عنوان آخرين جانشين پيامبر اكرم (ص)، مصلح جهانى و بنيان‌گذار حكومت واحد جهانى، نياز به چنين مركز و تشكيلاتى دارد. از روايات استفاده مى‌شود كه حضرت مهدى (عج) همچون جدّشان، رسول خدا (ص) از مكّه ظهور مى‌كنند و مانند اميرالمؤمنين على (ع) كوفه را مقرّ حكومت خويش قرار مى‌دهند. ايشان مسجد كوفه را دراالامارة خويش و مسجد سهله را محلّ سكونتشان قرار مى‌دهند. در مورد مقرّ حكومت آن حضرت، امام صادق (ع) فرمودند:

«مقرّ سلطنت وى شهر كوفه است و محلّ حكومتش مسجد جامع كوفه و بيت‌المالش و محلّ تقسيم غنائم مسلمانان، مسجد سهله است.» و در جاى ديگر فرمود: «چگونه خواهيد بود زمانى كه اصحاب قائم خيمه‌ها در مسجد كوفه برافرازند آنگاه فرمان كاملًا جديدى براى آنها صادرشود [كه انجام آن‌] بر عرب بسيار دشوار باشد.» امّا در مورد سكونت آن حضرت در مسجد سهله نيز روايات فراوانى وارد شده است كه از جمله ابوبصير مى‌گويد: امام صادق (ع) فرمودند: «گويا من فرود آمدن قائم را با خانواده‌اش در مسجد سهله مى‌نگرم.» گفتم: «فدايت شوم! آيا آنجا اقامتگاه او مى‌شود؟» فرمودند: «بلى، در آن مسجد اقامتگاه ادريس (ع) و ابراهيم خليل الرّحمن (ع) نيز بوده و خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نكرده، مگر اينكه در آن مسجد نماز گزارده است. همچنين سكونتگاه خضر (ع) در آن است.» و در جاى ديگر حضرت صادق (ع) وقتى اسم مسجد سهله برده شد، فرمودند:

«همانا آن مسجد منزل صاحب ما [حضرت مهدى (ع)] است، آنگاه كه با خاندانش بيايد.»[٢]

مسجد، دانشگاه علوم قرآن‌

در عصر ظهور، تحوّلات وسيعى در مساجد ايجاد مى‌شود؛ از يك طرف با بدعت‌ها و خرافات در مساجد برخورد مى‌شود و مساجد ضرارگونه تخريب مى‌شوند و از طرف ديگر، مساجد توسعه فيزيكى يافته و بر معنويات آن افزوده شده، تبديل به مراكز تعليم و تعلّم و دانشگاه علوم قرآنى، همچون زمان رسول الله (ص) مى‌گردد. مساجد از همان آغاز، فقط محلّ عبادت نبود؛ بلكه در آنجا به امور اجتماعى، سياسى و نظامى نيز رسيدگى مى‌شد و از همه مهم‌تر، مركز آموزش و تعليم علوم دينى و قرآنى بود. در دوران خاتم اوصياء، حضرت مهدى (عج) نيز مسجد، مركز و دانشگاه علوم اسلامى، مخصوصاً علوم قرآنى مى‌شود. در اين زمينه، روايات فراوانى داريم كه به يك نمونه اشاره مى‌شود: امام على (ع) فرمودند:

«گويى شيعيانمان را در مسجد كوفه مى‌بينم كه چادرهايى زده‌اند و قرآن را آن‌چنان كه نازل شده، به مردم مى‌آموزند.» از آنچه گفته شد، به دست آمد كه در عصر ظهور، تحوّلات وسيعى در مساجد ايجاد مى‌شود؛ مسجد كوفه نيز به عنوان مقرّ حكومت حضرت مهدى (عج) و مسجد سهله به عنوان محلّ سكونت او و عائله‌اش انتخاب مى‌گردد.[٣]

حجره‌هاى كسب و تجارت‌

يكى از فضاهايى كه معمارى قرآنى در عصر ظهور آن را متحوّل مى‌كند، فضاى حجره‌هاى كار و كسب و تجارت مى‌باشد. در معمارى‌