ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٦ - ٢ معمارى تجمّل گرا
معمارى و خانهسازى در عصر حكومت امام مهدى (ع)
دكتر محمّدرضا ستودهنيا
حجّت الاسلام و المسلمين محمّدرضا علاء الدّين
اشاره
در عصر حكومت حضرت امام مهدى (عج) آيات وحيانى «قرآن كريم» و سيره انسانساز رسولالله (ص) و معصومان (ع) مصدر برنامهريزى همه امور، از جمله معمارى و خانهسازى خواهد بود كه به طور طبيعى نوع معمارى و خانهسازى قرآنى بر سبك زندگى و شكل و فرم زندگى شهرى و روابط خانوادگى، تأثيرات شگرفى مىگذارد. در اين پژوهش، با مرور بر آيات قرآن و خانهسازى انبياء و اولياء و شاخصههاى آن، به تبيين عوارض و آثار سوء معمارى سكولار و غيردينى و آثار اسفبار آن پرداخته و آنگاه وضعيت مطلوب معمارى و خانه سازى قرآنى در عصر حكومت امام مهدى (ع) را مشخّص نمودهايم. توجّه به ظرائف و آثار و بركات معمارى و خانهسازى قرآنى و رويكرد به آنها از سوى منتظران و زمينهسازان حكومت مهدوى (ع) و اجراى آن در سطح جامعه اسلامى از زمره برآيندهاى اين مقاله مىباشد.
آثار سوء و مخرّب معمارى سكولار و غيردينى
با تأمّل و مقايسه بر نوع خانهسازى و معمارى اسلامى و سكولار و برآيندهاى هركدام درمىيابيم كه معمارى سكولاريك، معمارى دينگريز، تجمّلگرا، سلامتگريز، فردگرا، خودنما و بدگرا در طرح و نقش و فرم است كه در آن براى معنويت، امنيّت و آرامش اهل خانه، فكرى نشده؛ بلكه بر عريانى، خودنمايى، مصرفزدگى و بىهويّتى، به اسم فضاى بهينه، مدرنيته، اوپن، ويو(view) يا دورنما تأكيد شده است كه خود اين تبدّل، اثرات منفى بر اخلاق، روحيه و نوع تفكّر افراد مىگذارد. به بعضى از آثار سوء و مخرّب اين معمارى اشاره مىكنيم.
١. معمارى دينگريز
معمارى سكولار تضادّ با دين و خداپرستى و اخلاق دارد. در معمارى اسلامى مسجد به عنوان محور محلّه قرار گرفته و خانهها گرداگرد آن ساخته مىشد و مسجد، محلّ صدور معنويت و امنيّت و آرامش بود و اهل هر محلّه شخصيّتش با مسجدى بودن گره خورده بود. در هر محلّه، طبيب معنوى به عنوان امام جماعت مسجد بود كه با همه اهل محل رفيق بود و مردم او را گرهگشاى امور خود و محلّ شور و مشورت مىدانستند؛ امّا در معمارى سكولار همه اين زيبايىها حذف شده و ديگر از خانهها صداى اذان و ذكر و توسّل و تلاوت قرآن نمىآيد؛ بلكه آنچه فضاى محلّهها را پر نموده، صداى شهوتانگيز و گوشخراش موسيقىهاى غربى است. معمارى اسلامى يك معمارى قبلهگراست و يكى از معانى قبله، عبادتگاه است؛ يعنى خانههاى خود را محلّ عبادت قرار دهيد؛ به قرينه «وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ»، بايد تنظيم امور بر اساس قبله صورت گيرد:
«وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ؛[١]
و به موسى و برادرش وحى كرديم كه شما دو تن براى قوم خود در مصر، خانههايى ترتيب دهيد و سراهايتان را رو به روى هم قرار دهيد و نماز برپا داريد و مؤمنان را مژده ده!»
در اين آيه، شايد منظور از قبله، با قرينه «أَقِيمُواالصَّلاةَ» كه مربوط به نماز است و در اين آيه سياق از آيه بيان شده، همان جهت اقامه نماز باشد. هر چند جهت قبله، ميان بنىاسرائيل و مسلمانان متفاوت بوده است؛ ولى به صورت كلّى از اين آيه، جهتدار بودن منازل برداشت مىشود. معناى ديگر، مقابل هم قرار دادن خانهها به صورت متمركز و در كنار هم است تا از پراكندگى و تفرقه دور شده، به استحكام روابط صحيح اجتماعى و همچنين احياى روح جمعى، براساس تقوا و اقامه نماز باشد. خانه رسول خدا (ص) و حضرت خديجه (س)، خانهاى زيبا و داراى چهار اتاق، سه اتاق اندرونى (يك اتاق براى فرزندان، يك اتاق براى پيامبر اكرم (ص) و حضرت خديجه (س)، يك اتاق نيز براى عبادت رسول خدا (ص) و اتاق بيرونى هم براى ملاقات با مردم و مهمانان بوده است. طرحى زيبا، امّا عارى از هرگونه تكلّف و زينتهاى دنيوى، بسيار ابتكارى و جالب كه متأسّفانه توسط وهّابيت تخريب شده است.[٢]
٢. معمارى تجمّلگرا
عوامل درونى پيدايش و گسترش معمارى تجمّلگرا، حبّ دنيا، تكبّر، تكاثر و تفاخرطلبى است. در معمارى قرآنى بر سادهزيستى و بىآلايشى و بىپيرايگى تأكيد شده است؛ زيرا موجب آسودگى ارتباطات اجتماعى، به خصوص صله رحم مىگردد و برعكس، معمارى تجمّلگرا موجب كمرنگ شدن فرهنگ صله رحم در جامعه مىگردد. تجمّلگرايى در لغت، به معناى آراستهگرايى است و در اصطلاح، گرايش افراطى به استفاده از زينتهاى مادّى در زندگى مىباشد. از آنجايى كه گرايش به زيبايى يك امر فطرى در نهاد آدمى است و از آنجا كه خداوند زيبا است و زيبايى را دوست دارد، در نگاه اوّل به نظر مىرسد كه تجمّل